نقد و بررسی فیلم «برداشت» (Harvest)

فیلم «برداشت» ساخته آتینا راشل تسانگاری، روایتی آرام اما سنگین از تجربه زیستن در لحظه‌های گذار تاریخی است؛ همان لحظه‌هایی که تغییرات اجتماعی و اقتصادی ابتدا به‌صورت نامحسوس پیش می‌روند و ناگهان با ضربه‌ای سهمگین خود را آشکار می‌کنند. در اینجا، گذار از فئودالیسم به سرمایه‌داری در یک روستای کوچک و بی‌نام اسکاتلند در گذشته‌ای دور، محور روایت قرار دارد؛ تغییری که از دل نظریه‌های مارکس در باب «انباشت اولیه سرمایه» و جنبش حصارکشی – تصاحب زمین‌های مشترک و تبدیل آن‌ها به مالکیت خصوصی – بیرون کشیده شده است.

هرچند فیلم بر اساس رمانی ساخته شده و تسانگاری تلاش کرده مفاهیم پیچیده اقتصادی و تاریخی را در قالب قصه‌ای تصویری و گاه شوخ‌طبعانه زنده کند، باید اذعان کرد «برداشت» از آن دست آثاری نیست که بتوان آن را «سرگرم‌کننده» یا «دسترس‌پذیر» نامید. با این حال، زبان تصویری و بافت حسی‌اش به‌شدت تأثیرگذار است.

بخش مهمی از قدرت فیلم، حاصل کار شان پرایس ویلیامز به‌عنوان فیلمبردار است. استفاده او از نگاتیو ۱۶ میلی‌متری با رنگ‌های اشباع‌شده، به اثر کیفیتی خام، زنده و تقریباً لمسی می‌بخشد. نماهایی از حلزون‌های لغزان در خاک نرم مرطوب یا علف‌های گرم تابستان که در نسیم موج می‌خورند، حس نزدیکی جسمانی با زمین را منتقل می‌کنند؛ نزدیکی‌ای که همین حالا می‌دانیم قرار است نابود شود.

در این تصاویر، تضاد قدرتمندی شکل می‌گیرد: لذت‌های زمینی و حسی – غذا، نوشیدنی، عشق، دود، توقف کار برای تماشای غروب طلایی پاییز – در برابر تحمیل نظم جدید سرمایه‌داری با محدودیت رفت‌و‌آمد، تقسیم زمین‌ها و مکانیزه شدن بی‌رحمانه تولید.

برخی عناصر فیلم – مانند آتش‌بازی سالانه برداشت یا باقی‌مانده باورهای پیشا‌مسیحی – باعث شده بعضی‌ها آن را در دسته «فولک هارر» قرار دهند. با این حال، این برچسب دقیق نیست. فولک هارر معمولاً درباره «بازگشت سرکوب‌شده‌ها»ست، اما «برداشت» روایت می‌کند که چگونه این عناصر فرهنگی و باورها اساساً سرکوب و حذف شدند. در این نگاه، تسانگاری کمتر به محصول خشونتِ گذشته می‌پردازد و بیشتر به لحظه‌ای که این خشونت تثبیت شد.

فیلم حتی به زن‌ستیزی خشونت‌بار دوران «هیستری جادوگر» اشاره دارد؛ همان‌طور که سیلویا فدریچی در کتاب «کالیبان و جادوگر» تشریح کرده، این خشونت ابزاری برای خاموش کردن اعتراض بود. شخصیت مرموز میسترس بلدام (تالیسیا تیشیرا) – زنی رام‌نشدنی که در حاشیه روستا پرسه می‌زند – بازتابی از همین خشونت تاریخی است، هرچند از لحاظ داستانی حضورش شاید زائد به نظر برسد، زیرا قهرمان اصلی، والتر سِرسک (کالب لندری جونز)، خود نقش ناظر بیرونی را ایفا می‌کند.

والتر عاشق زمین است، ولی در آن متولد نشده. او همراه با شهردار چارلز کنت (هری ملینگ) – مردی مهربان اما کم‌اثر – به روستا آمده و نقش واسطه میان ارباب و دهقانان را دارد. خروج او از خدمت چارلز برای ازدواج با یک دختر محلی، اعتماد نصفه‌نیمه روستایی‌ها را جلب کرده است. اکنون با بیوه‌ای به نام کیتی (روزی مک‌اوون) رابطه‌ای نیمه‌علنی دارد.

این موقعیت او را به راهنمایی مناسب برای فیلیپ ارل (آرینزه کِنِه) معروف به «آقای کویل» بدل می‌کند؛ نقشه‌کشی که برای ترسیم و نام‌گذاری بخش‌های زمین استخدام شده است. شوخ‌طبعی بی‌پروا والتر – مثل پیشنهاد نام «کثافت و چمن» – در برابر کار دقیق و هنری فیلیپ، تضادی جالب ایجاد می‌کند. اما همین نقشه‌کشی، زمینه تقسیم‌بندی و محصور شدن زمین را فراهم می‌آورد؛ آغاز همان روندی که روستا را در نهایت نابود می‌کند.

کندی ضرباهنگ فیلم، تا حدی عمداً با هدف بازآفرینی ریتم زندگی پیشاصنعتی طراحی شده است. در جهانی که «زمان = پول» است، این سکون و کشدار بودن می‌تواند حس بی‌قراری ایجاد کند؛ گویی خود ما هم با نظام سرمایه‌داری، تحملِ بی‌شتابی گذشته را از دست داده‌ایم. البته این آگاهی، تماشای برخی صحنه‌های ایستا را ساده‌تر نمی‌کند.

شخصیت ادموند جوردن (فرانک دیلان)، پسرعمو دورتای همسر فقید چارلز، نماد آشکار سرمایه‌داری غارتگر است؛ کسی که با روش‌های قانونی اما غیراخلاقی، روستا را تصاحب می‌کند. در برابر او، دیگران هرچند نیت خوبی دارند، اما اغلب دیدی محدود به پیامدهای تاریخی اقداماتشان دارند. در نهایت، همان‌طور که چارلز با ناامیدی اعتراف می‌کند: «همه‌چیز دارد می‌رود و نمی‌دانم چطور باید جلویش را گرفت.» پاسخ تاریخی این است که نمی‌توان؛ تنها می‌توان ثبتش کرد، و این کاری است که تسانگاری با ظرافت هنری در «برداشت» انجام می‌دهد.

«برداشت» فیلمی است که از دل نظریه‌های اقتصادی-تاریخی، روایتی بصری و حسی از آغاز سرمایه‌داری و زوال زندگی جمعی روستایی بیرون می‌کشد. قدرت اصلی آن در زبان تصویری غنی، بافت حسی و توانایی‌اش در ثبت تضاد میان لذت‌های زمینی و نظم سرد سرمایه‌داری است. هرچند ریتم کند و برخی عناصر حاشیه‌ای ممکن است برای همه مخاطبان جذاب نباشند، اما برای علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی، نظریه مارکسیستی و سینمای شاعرانه، «برداشت» تجربه‌ای ارزشمند و اندیشمندانه خواهد بود.