واتیکان / Vatican City امروز کوچکترین کشور مستقل جهان است؛ کشوری با مساحت حدود ۴۴ هکتار، یعنی کمتر از نیم کیلومتر مربع، که در دل شهر رم قرار دارد. برای درک بهتر میتوان گفت برای تصور وسعت آن، بخشی از پارک ملت تهران را در نظر بگیرید. اما این کشور کوچک، نتیجه یک اختلاف تاریخی بزرگ میان پاپ و دولت ایتالیاست؛ اختلافی که ریشه آن به فروپاشی قدرت سیاسی پاپها و روند اتحاد ایتالیا در قرن نوزدهم برمیگردد.
واتیکان همیشه به این اندازه کوچک نبود. در گذشته، پاپها فقط رهبر مذهبی کلیسای کاتولیک نبودند، بلکه بر سرزمینهایی وسیع در مرکز ایتالیا نیز حکومت میکردند. این مناطق با نام دولتهای پاپی / Papal States شناخته میشدند و از قرن هشتم میلادی تا قرن نوزدهم، بخش مهمی از نقشه سیاسی ایتالیا را تشکیل میدادند.
دولتهای پاپی چه بودند؟
دولتهای پاپی مجموعهای از سرزمینها در مرکز شبهجزیره ایتالیا بودند که تحت حاکمیت مستقیم پاپ قرار داشتند. در این دوره، پاپ هم جایگاه دینی داشت و هم قدرت سیاسی؛ یعنی علاوه بر رهبری معنوی کاتولیکها، مانند یک حاکم زمینی بر شهرها و مناطق مختلف فرمان میراند.
این وضعیت بیش از هزار سال ادامه داشت، اما در قرن نوزدهم با قدرت گرفتن جنبش اتحاد ایتالیا، شرایط تغییر کرد. نیروهای ملیگرا میخواستند دولتهای پراکنده ایتالیایی را در قالب یک کشور واحد متحد کنند؛ هدفی که با منافع سیاسی پاپ در تضاد بود.
اتحاد ایتالیا و پایان قدرت زمینی پاپ
در نیمه دوم قرن نوزدهم، روند وحدت ایتالیا / Risorgimento سرعت گرفت. پادشاهی ایتالیا در سال ۱۸۶۱ تشکیل شد، اما رم هنوز تحت کنترل پاپ بود. برای دولت جدید ایتالیا، رم اهمیت نمادین و سیاسی بزرگی داشت و باید پایتخت کشور متحد میشد.
سرانجام در سال ۱۸۷۰، نیروهای ایتالیایی وارد رم شدند و این شهر را تصرف کردند. با این اتفاق، بخشهای باقیمانده از دولتهای پاپی نیز از بین رفت و رم به پایتخت ایتالیا تبدیل شد.
پاپ وقت، پیوس نهم / Pius IX، حاکمیت پادشاهی ایتالیا را نپذیرفت. او در اعتراض به این وضعیت، داخل محدوده واتیکان ماند و خود را «زندانی واتیکان» نامید. از آن زمان، مسئلهای سیاسی و حقوقی شکل گرفت که به آن مسئله روم / Roman Question گفته میشد: جایگاه پاپ در ایتالیای جدید چه باید باشد؟
«زندانی واتیکان» یعنی چه؟
اصطلاح «زندانی واتیکان» به این معنا نبود که پاپ واقعاً در زندان فیزیکی قرار داشت، بلکه یک موضع سیاسی و نمادین بود. پاپها پس از تصرف رم، حاضر نبودند مشروعیت دولت ایتالیا را بر خود بپذیرند و از محدوده واتیکان خارج نمیشدند تا نشان دهند وضعیت جدید را قبول ندارند.
این اختلاف حدود ۶۰ سال ادامه داشت. دولت ایتالیا از یک طرف رم را پایتخت خود میدانست و از طرف دیگر، پاپ همچنان میخواست استقلال و جایگاه ویژه خود را حفظ کند.
پیمان لاتران و تولد واتیکان مستقل
این بحران سرانجام در ۱۱ فوریه ۱۹۲۹ با امضای پیمان لاتران / Lateran Treaty پایان یافت. این پیمان میان دولت ایتالیا به رهبری بنیتو موسولینی و نمایندگان سریر مقدس / Holy See امضا شد.
بر اساس پیمان لاتران، ایتالیا استقلال دولتشهر واتیکان را به رسمیت شناخت. در مقابل، پاپ نیز پادشاهی ایتالیا را به رسمیت پذیرفت و مسئله چند دههای رم پایان یافت.
از همان زمان، واتیکان بهعنوان یک کشور مستقل و حاکم شناخته شد؛ کشوری بسیار کوچک از نظر جغرافیا، اما بسیار مهم از نظر مذهبی، تاریخی و دیپلماتیک.
تفاوت واتیکان و سریر مقدس چیست؟
یکی از نکات مهم این است که واتیکان و سریر مقدس دقیقاً یک چیز نیستند.
- واتیکان یک کشور مستقل و کوچک در داخل شهر رم است.
- سریر مقدس نهاد رهبری کلیسای کاتولیک و مرکز اقتدار دینی پاپ است.
در روابط بینالملل، بسیاری از فعالیتهای دیپلماتیک از طرف سریر مقدس انجام میشود، نه صرفاً دولتشهر واتیکان. سریر مقدس با کشورهای مختلف رابطه دیپلماتیک دارد و در سازمانهای بینالمللی نیز نقش ویژهای ایفا میکند.
چرا واتیکان با وجود کوچکی اهمیت دارد؟
واتیکان از نظر مساحت و جمعیت بسیار کوچک است؛ جمعیت آن معمولاً حدود ۸۰۰ نفر برآورد میشود. با این حال، اهمیت آن فقط به اندازه جغرافیاییاش مربوط نیست. واتیکان مرکز رهبری کلیسای کاتولیک است؛ نهادی که بیش از ۱.۳ میلیارد پیرو در جهان دارد.
همچنین آثار تاریخی و هنری مهمی مانند کلیسای سن پیترو، میدان سن پیترو، موزههای واتیکان و کلیسای سیستین در این کشور قرار دارند. به همین دلیل، واتیکان هم مرکز مذهبی است، هم مقصدی فرهنگی و تاریخی برای میلیونها بازدیدکننده در سال.
به طور خلاصه؛ واتیکان بهوجود آمد چون پاپها پس از اتحاد ایتالیا قدرت سیاسی گسترده خود را از دست دادند، اما دولت ایتالیا و کلیسای کاتولیک ناچار بودند برای تعیین جایگاه مستقل پاپ به توافق برسند. نتیجه این توافق، پیمان لاتران ۱۹۲۹ بود؛ پیمانی که واتیکان را بهعنوان کشوری مستقل به رسمیت شناخت.
به این ترتیب، کوچکترین کشور جهان نه از دل یک جنگ استقلال معمولی، بلکه از دل یک اختلاف طولانی میان قدرت سیاسی ایتالیا و اقتدار مذهبی پاپ متولد شد.
