وقتی کسی عطسه می‌کند، معمولاً می‌گوییم «عافیت باشد». در انگلیسی نیز عبارت «خدا حفظت کند» (God bless you) یا شکل کوتاه‌تر آن رایج است. جالب اینکه سرفه، فین‌کردن یا آروغ‌زدن معمولاً چنین پاسخ مشخصی ندارند. چرا عطسه جایگاه متفاوتی پیدا کرده است؟
پاسخ کوتاه این است: هیچ‌کس منشأ دقیق این رسم را با قطعیت نمی‌داند. آرزوی سلامتی پس از عطسه احتمالاً سابقه‌ای چند هزار ساله دارد و در گذر زمان با باورهای مذهبی، نگرانی از بیماری و آداب معاشرت پیوند خورده است.
ریشه گفتن «عافیت باشد» بعد از عطسه چیست؟
ردیابی نخستین نمونه یک عادت اجتماعی دشوار است؛ به‌ویژه وقتی آن رسم، مدت‌ها به‌صورت شفاهی میان مردم جریان داشته باشد.
در روایت‌های مربوط به روم باستان، مردم پس از عطسه برای یکدیگر آرزو می‌کردند: «ژوپیتر از تو محافظت کند.» واژه لاتین «سالوه» (Salve) نیز به‌عنوان نوعی سلام و آرزوی تندرستی به کار می‌رفت. یونانیان هم برای فرد عطسه‌کننده «عمر طولانی» می‌خواستند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند که پیوند عطسه با آرزوی سلامتی، محدود به یک زبان یا دین نیست.
آیا این رسم از دوران طاعون آمده است؟
گاهی رواج عبارت «خدا حفظت کند» را به پاپ گریگوری بزرگ (Pope Gregory the Great) در قرن ششم میلادی و هنگام همه‌گیری طاعون خیارکی (Bubonic plague) نسبت می‌دهند.
در این روایت، دعا پس از عطسه راهی برای طلب محافظت در برابر بیماری مرگبار بوده است. طاعون در قرون میانه تهدید بزرگی محسوب می‌شد؛ بااین‌حال، انتساب آغاز این رسم به پاپ قطعی نیست.
همچنین عطسه علامت شاخص طاعون خیارکی نیست؛ نشانه‌های مهم‌تر آن شامل تب و تورم دردناک غدد لنفاوی هستند.
«گزونت‌هایت» یعنی چه؟
در آمریکا، حتی افرادی که چندان مذهبی نیستند، ممکن است پس از عطسه دیگری از عبارت «خدا حفظت کند» استفاده کنند. برخی نیز به‌جای آن می‌گویند «گزونت‌هایت» (Gesundheit).
این واژه آلمانی، به‌معنای «سلامتی» است و بدون اشاره مستقیم مذهبی، برای فرد آرزوی تندرستی می‌کند. گزونت‌هایت در اوایل قرن بیستم، با حضور مهاجران آلمانی‌زبان در آمریکا، وارد کاربرد انگلیسی شد؛ هرچند همه استفاده‌کنندگان امروزی از ریشه آلمانی آن آگاه نیستند.
ارتباط آن با بیماری قابل‌فهم است، اما عطسه لزوماً نشانه شروع بیماری نیست.
پاسخ به عطسه در فرهنگ‌های مختلف
در بسیاری از جوامع، عبارت‌های متفاوتی با پیام مشترک سلامتی، طول عمر یا خیرخواهی وجود دارد. البته کاربرد آن‌ها میان خانواده‌ها و مناطق یکسان نیست.
- در سنت اسلامی و میان بسیاری از عرب‌زبانان: خود فرد عطسه‌کننده می‌گوید «الحمدلله»، یعنی «ستایش مخصوص خداست». پاسخ معمولِ شنونده «یرحمک‌الله»، به‌معنای «خدا به تو رحم کند»، است. بنابراین، «الحمدلله» معمولاً پاسخ دیگران به عطسه نیست.
- در برخی سنت‌های هندو: عبارت‌هایی با معنای «زنده بمان» یا «خوب زندگی کن» گفته می‌شود.
- در ترکیه: «چوک یاشا» (Çok yaşa) یعنی «عمر طولانی داشته باش». پس از عطسه دوم نیز ممکن است «ساعلیکلی یاشا» (Sağlıklı yaşa)، به‌معنای «سالم زندگی کن»، گفته شود.
- در روسیه: عبارت «بود زداروف» (Bud zdorov) به‌معنای «سالم باش» رایج است. برای کودکان ممکن است «روستی بالشوی» (Rosti bolshoi)، یعنی «بزرگ شو»، نیز اضافه شود.
- در چین: برای کودک عطسه‌کننده ممکن است «بای سوی» (Bai sui)، با معنای «صد سال عمر کنی»، گفته شود.
باورهای قدیمی درباره عطسه؛ از روح تا توقف قلب
بعضی توضیح‌های سنتی درباره این رسم، به باورهای ماورایی برمی‌گردند. گروهی تصور می‌کردند عطسه باعث خروج روح از بینی می‌شود و دعای خیر مانع تصاحب آن توسط شیطان یا ارواح شرور خواهد شد.
باوری دیگر، جهت مخالف داشت: عطسه را فرصتی برای ورود ارواح بد از راه دهان به بدن می‌دانست.
تصور نادرست دیگری نیز وجود داشت که قلب هنگام عطسه لحظه‌ای می‌ایستد و دعای پس از آن، نوعی خوشامدگویی به بازگشت فرد به زندگی است.
این باورها توضیح علمی عطسه نیستند. قلب هنگام عطسه به‌طور معمول متوقف نمی‌شود؛ هرچند تغییر فشار داخل قفسه سینه ممکن است به‌طور گذرا بر ضربان تأثیر بگذارد.
عطسه از نظر علمی چیست؟
عطسه یک واکنش انعکاسی است که به خارج‌کردن محرک‌ها از بینی کمک می‌کند. علت آن اغلب موضوعی نسبتاً کم‌خطر، مانند سرماخوردگی، حساسیت یا تماس با بوی تند و مواد محرک است.
بعضی افراد نیز هنگام رفتن از محیط کم‌نور به نور شدید خورشید عطسه می‌کنند. بنابراین، هر عطسه‌ای به‌معنای بیماری یا واگیرداربودن فرد نیست.
امروزه گفتن «عافیت باشد» بیشتر نشانه عادت، ادب و توجه به دیگری است تا اعتقاد به روایت‌های باستانی.
ادب اجتماعی را با بهداشت همراه کنیم
هنگام عطسه، دهان و بینی را با دستمال یا قسمت داخلی آرنج بپوشانید، دستمال مصرف‌شده را دور بیندازید و دست‌ها را تمیز کنید. این رفتارها، در صورت وجود عفونت تنفسی، به کاهش انتشار ترشحات کمک می‌کنند.
اگر عطسه مداوم، آزاردهنده یا مختل‌کننده خواب و فعالیت روزانه است، بررسی پزشکی می‌تواند مفید باشد. تنگی نفس یا تورم ناگهانی گلو نیز نیازمند ارزیابی فوری است.
