اسپوندیلیت آنکیلوزان یا آنکیلوزینگ اسپوندیلیت (Ankylosing Spondylitis / AS) نوعی بیماری التهابی و خودایمنی است که بیشتر با درد، خشکی و التهاب در ستون فقرات شناخته می‌شود، اما می‌تواند مفاصل و استخوان‌ها را نیز درگیر کند. در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی به‌جای حمله به عوامل مضر مانند ویروس‌ها و باکتری‌ها، به‌اشتباه به بخش‌هایی از بدن خود فرد واکنش نشان می‌دهد.

با وجود پیشرفت پژوهش‌ها، علت دقیق اسپوندیلیت آنکیلوزان هنوز مشخص نیست. با این حال، شواهد نشان می‌دهد ژنتیک در بروز آن نقش مهمی دارد. در کنار ژن‌ها، برخی عوامل محیطی مانند عفونت‌ها، وجود بیماری‌های خودایمنی دیگر از جمله بیماری التهابی روده و سیگار کشیدن نیز ممکن است خطر ابتلا یا شدت علائم را افزایش دهند.

اسپوندیلیت آنکیلوزان چه نوع بیماری‌ای است؟

اسپوندیلیت آنکیلوزان یک بیماری التهابی مزمن است. واژه «مزمن» یعنی این بیماری می‌تواند طولانی‌مدت باشد و در دوره‌های مختلف زندگی شدت و ضعف پیدا کند. ویژگی اصلی آن درد و خشکی، به‌ویژه در ستون فقرات و نواحی مرتبط با آن است.

از نظر سازوکار بیماری، AS در گروه بیماری‌های خودایمنی یا مرتبط با اختلال عملکرد سیستم ایمنی قرار می‌گیرد. یعنی سیستم ایمنی، که وظیفه اصلی‌اش محافظت از بدن در برابر عوامل بیماری‌زاست، در این بیماری به‌گونه‌ای عمل می‌کند که التهاب در بافت‌های سالم بدن ایجاد می‌شود.

نکته مهم این است که داشتن عوامل خطر به معنی ابتلای قطعی نیست. بسیاری از افراد ممکن است یک ژن یا عامل خطر مرتبط با AS را داشته باشند، اما هرگز به این بیماری مبتلا نشوند.

علت اسپوندیلیت آنکیلوزان چیست؟

علت دقیق AS هنوز ناشناخته است. پژوهشگران تاکنون چند نظریه اصلی درباره نقش ژنتیک، سیستم ایمنی و عوامل محیطی مطرح کرده‌اند. این نظریه‌ها به‌تنهایی پاسخ کامل نیستند، اما کنار هم تصویر روشن‌تری از چرایی ابتلا به بیماری ارائه می‌کنند.

نقش ژن HLA-B27 در اسپوندیلیت آنکیلوزان

یکی از مهم‌ترین عوامل ژنتیکی مرتبط با AS، ژنی به نام اچ‌ال‌ای-بی۲۷ (HLA-B27) است. بیشتر افراد مبتلا به اسپوندیلیت آنکیلوزان حامل این ژن هستند.

اچ‌ال‌ای-بی۲۷ پروتئینی است که روی گلبول‌های سفید خون وجود دارد. این پروتئین در گروه آنتی‌ژن‌های لکوسیتی انسانی یا اچ‌ال‌ای‌ها (Human Leukocyte Antigens / HLAs) قرار می‌گیرد. اچ‌ال‌ای‌ها معمولا به سیستم ایمنی کمک می‌کنند تفاوت میان سلول‌های سالم بدن و عوامل مضر مانند ویروس‌ها یا باکتری‌ها را تشخیص دهد.

اما اچ‌ال‌ای-بی۲۷ با اختلال در عملکرد سیستم ایمنی ارتباط دارد. اگر فرد حامل ژن HLA-B27 باشد، سیستم ایمنی او ممکن است در برخی شرایط سلول‌های سالم بدن را به‌اشتباه هدف قرار دهد. این واکنش اشتباه می‌تواند فرد را در برابر برخی بیماری‌های خودایمنی، از جمله اسپوندیلیت آنکیلوزان، آسیب‌پذیرتر کند.

با این حال، باید تاکید کرد: داشتن ژن HLA-B27 به معنی ابتلای قطعی به AS نیست. این ژن فقط خطر ابتلا را افزایش می‌دهد، نه اینکه سرنوشت بیماری را تعیین کند.

آیا اسپوندیلیت آنکیلوزان ارثی است؟

اسپوندیلیت آنکیلوزان می‌تواند زمینه ارثی داشته باشد. افرادی که یکی از اعضای درجه‌یک خانواده آن‌ها، مانند پدر، مادر، خواهر یا برادر، مبتلا به AS است، نسبت به دیگران احتمال بیشتری برای ابتلا دارند.

پژوهش‌ها تاکنون بیش از ۶۰ ژن را شناسایی کرده‌اند که با افزایش خطر اسپوندیلیت آنکیلوزان ارتباط دارند. این یعنی AS فقط به یک ژن محدود نمی‌شود، بلکه احتمالا نتیجه تعامل چندین عامل ژنتیکی و محیطی است.

حدود ۹۰ درصد افراد مبتلا به AS ژن HLA-B27 را به ارث برده‌اند. اما نکته مهم این است که از میان همه افرادی که این ژن را دارند، فقط حدود ۱ تا ۲ درصد در نهایت به اسپوندیلیت آنکیلوزان مبتلا می‌شوند.

اگر فرد هم ژن HLA-B27 را داشته باشد و هم یکی از والدینش مبتلا به AS باشد، احتمال ابتلای او به حدود ۲۰ درصد افزایش پیدا می‌کند. این عدد نشان می‌دهد سابقه خانوادگی و ژنتیک می‌توانند خطر را بالا ببرند، اما همچنان ابتلا قطعی نیست.

ژن‌های دیگر مرتبط با AS

علاوه بر HLA-B27، برخی تغییرات ژنتیکی دیگر نیز ممکن است خطر اسپوندیلیت آنکیلوزان را افزایش دهند. از جمله ژن‌هایی که در پژوهش‌ها به آن‌ها اشاره شده است:

• ای‌آر‌ای‌پی۱ (ERAP1)
• ای‌ال۱ای (EL1A)
• آی‌ال۲آر (IL2R)

این ژن‌ها بر عملکرد سیستم ایمنی اثر می‌گذارند. همین ارتباط با ایمنی بدن، اهمیت آن‌ها را در بیماری‌ای مانند AS بیشتر می‌کند؛ زیرا در این بیماری، مسئله اصلی نوعی واکنش التهابی و ایمنی نامنظم است.

عفونت‌ها و ارتباط احتمالی آن‌ها با اسپوندیلیت آنکیلوزان

یکی دیگر از نظریه‌های مطرح درباره علت AS، نقش عفونت‌های میکروبی است. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که بعضی عفونت‌ها ممکن است خطر ابتلا یا فعال شدن علائم اسپوندیلیت آنکیلوزان را افزایش دهند.

البته باید با احتیاط گفت: ارتباط میان عفونت‌ها و AS هنوز به پژوهش‌های بیشتری نیاز دارد و همه روابط مطرح‌شده قطعی نیستند.

کاندیدا آلبیکنس و AS

یکی از میکروب‌هایی که در برخی مطالعات به آن اشاره شده، کاندیدا آلبیکنس (Candida albicans) است. این میکروارگانیسم نوعی مخمر یا قارچ است. برخی پژوهش‌ها احتمال داده‌اند میان کاندیدا آلبیکنس و اسپوندیلیت آنکیلوزان ارتباطی وجود داشته باشد.

با این حال، این ارتباط هنوز به تایید قطعی نیاز دارد و نمی‌توان گفت کاندیدا به‌تنهایی باعث AS می‌شود.

ویروس پاپیلومای انسانی و التهاب

برخی تحقیقات نشان داده‌اند ویروس‌هایی مانند ویروس پاپیلومای انسانی یا اچ‌پی‌وی (Human Papillomavirus / HPV) ممکن است تعداد سلول‌های ایمنی التهاب‌زا را در بدن افزایش دهند.

از آنجا که اسپوندیلیت آنکیلوزان یک بیماری التهابی است، هر عاملی که التهاب ایمنی را افزایش دهد، از نظر پژوهشی مهم تلقی می‌شود. اما در این مورد نیز هنوز باید پژوهش‌های بیشتری انجام شود تا ارتباط دقیق روشن‌تر شود.

باکتری کلبسیلا پنومونیه

برخی باکتری‌ها نیز در ارتباط با AS مورد توجه قرار گرفته‌اند. یکی از آن‌ها کلبسیلا پنومونیه (Klebsiella pneumoniae) است. این باکتری می‌تواند عفونت‌هایی ایجاد کند که به التهاب مفاصل منجر شوند و ممکن است علائم اسپوندیلیت آنکیلوزان را تحریک کنند.

به بیان ساده، برخی عفونت‌ها شاید در افراد مستعد، سیستم ایمنی را به‌گونه‌ای فعال کنند که التهاب مفصلی یا ستون فقراتی افزایش یابد. با این حال، مانند سایر نظریه‌های میکروبی، این ارتباط هنوز نیازمند بررسی‌های بیشتر است.

چه کسانی بیشتر در معرض اسپوندیلیت آنکیلوزان هستند؟

هر فردی ممکن است به AS مبتلا شود، اما خطر ابتلا در برخی گروه‌ها بیشتر است. مهم‌ترین عوامل خطر شامل سن، قومیت، جنس، سابقه خانوادگی و برخی شرایط پزشکی است.

سن؛ شروع اغلب در بزرگسالی جوان

علائم اسپوندیلیت آنکیلوزان اغلب در اوایل بزرگسالی آغاز می‌شوند. بیشتر افراد مبتلا پیش از سن ۴۵ سالگی تشخیص دریافت می‌کنند.

البته این بیماری فقط محدود به جوانان نیست. کودکان و سالمندان نیز می‌توانند به AS مبتلا شوند، هرچند این موارد کمتر شایع‌اند.

قومیت و شیوع بیشتر در افراد سفیدپوست

اسپوندیلیت آنکیلوزان در افراد سفیدپوست شایع‌تر گزارش شده است. یکی از دلایل این موضوع آن است که ژن HLA-B27 در افراد دارای تبار اروپایی بیشتر دیده می‌شود.

این نکته به معنای مصون بودن سایر گروه‌های قومی نیست. افراد از هر زمینه قومی می‌توانند به AS مبتلا شوند، اما شیوع ژنتیکی برخی عوامل خطر ممکن است در جمعیت‌ها متفاوت باشد.

جنس؛ آیا مردان بیشتر مبتلا می‌شوند؟

در گذشته پژوهشگران تصور می‌کردند اسپوندیلیت آنکیلوزان بیشتر مردان را درگیر می‌کند. اما داده‌های جدیدتر نشان می‌دهد زنان و مردان تقریبا با نرخ مشابهی این بیماری را تجربه می‌کنند.

با این حال، الگوی سنی ممکن است کمی متفاوت باشد:

• در افراد کمتر از ۲۴ سال، زنان نرخ بالاتری از AS دارند.
• در سنین بالاتر، مردان کمی نرخ بالاتری نشان می‌دهند.

این تفاوت‌ها اهمیت تشخیص دقیق را نشان می‌دهند؛ به‌ویژه چون باور قدیمی درباره «مردانه بودن» بیماری ممکن است باعث شود علائم در زنان کمتر جدی گرفته شود.

عوامل خطر محیطی و پزشکی در اسپوندیلیت آنکیلوزان

در کنار ژنتیک، برخی عوامل محیطی و بیماری‌های همراه نیز می‌توانند خطر AS یا شدت آن را افزایش دهند.

بیماری التهابی روده

افراد مبتلا به بیماری التهابی روده یا آی‌بی‌دی (Inflammatory Bowel Disease / IBD) ممکن است بیشتر در معرض سایر بیماری‌های التهابی مانند اسپوندیلیت آنکیلوزان باشند.

دو نمونه مهم بیماری التهابی روده عبارت‌اند از:

• بیماری کرون (Crohn’s Disease)
• کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

بیماری کرون پوشش دستگاه گوارش را درگیر می‌کند. کولیت اولسراتیو عمدتا روده بزرگ و راست‌روده را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

ارتباط میان IBD و AS از این جهت مهم است که هر دو با التهاب و عملکرد نامنظم سیستم ایمنی مرتبط‌اند. بنابراین اگر فردی هم علائم گوارشی مزمن و هم درد و خشکی ستون فقرات یا مفاصل دارد، بررسی ارتباط این علائم می‌تواند مهم باشد.

سیگار کشیدن

سیگار می‌تواند التهاب بدن را افزایش دهد و علائم اسپوندیلیت آنکیلوزان را بدتر کند. همچنین سیگار ممکن است باعث شود بیماری سریع‌تر از حالتی که در غیر این صورت پیش می‌رفت، پیشرفت کند.

این نکته از نظر مدیریت بیماری اهمیت زیادی دارد. ترک سیگار نه‌تنها برای سلامت قلب، ریه و عروق مفید است، بلکه می‌تواند در کاهش فشار التهابی کلی بدن نیز نقش داشته باشد.

ژنتیک مهم است، اما همه داستان نیست

بر اساس داده‌های موجود، اسپوندیلیت آنکیلوزان بیماری‌ای است که احتمالا از تعامل چند عامل ایجاد می‌شود. ژن HLA-B27 یکی از مهم‌ترین عوامل شناخته‌شده است، اما داشتن آن به‌تنهایی برای ابتلا کافی نیست. از سوی دیگر، بسیاری از افراد مبتلا این ژن را دارند، پس نمی‌توان نقش ژنتیک را نادیده گرفت.

عفونت‌ها، بیماری‌های التهابی همراه مانند IBD و سیگار می‌توانند مانند محرک یا تشدیدکننده عمل کنند. به همین دلیل، AS را بهتر است نتیجه یک مسیر چندعاملی بدانیم؛ مسیری که در آن سیستم ایمنی، ژن‌ها و محیط با هم درگیر می‌شوند.

این نگاه چندعاملی کمک می‌کند فرد مبتلا یا در معرض خطر، بیماری را ساده‌سازی نکند. مثلا اگر کسی ژن HLA-B27 دارد، لازم نیست حتما نگران ابتلای قطعی باشد. در مقابل، اگر فردی این ژن را ندارد اما علائم پایدار دارد، نباید احتمال بیماری را صرفا به دلیل نبود یک عامل ژنتیکی کنار گذاشت.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر دچار درد و خشکی مداوم ستون فقرات، مفاصل یا استخوان‌ها هستید، به‌ویژه اگر علائم در سنین جوانی شروع شده‌اند یا سابقه خانوادگی AS دارید، بهتر است با پزشک مشورت کنید.

همچنین اگر علاوه بر دردهای مفصلی یا کمری، بیماری التهابی روده، سابقه خانوادگی بیماری‌های خودایمنی یا علائم التهابی دیگر دارید، ارزیابی پزشکی می‌تواند به تشخیص زودتر کمک کند.

تشخیص زودهنگام در بیماری‌های التهابی اهمیت دارد، چون مدیریت به‌موقع می‌تواند از شدت علائم و پیشرفت مشکلات عملکردی بکاهد.

اسپوندیلیت آنکیلوزان از کجا می‌آید؟

اسپوندیلیت آنکیلوزان یا AS یک بیماری خودایمنی و التهابی است که باعث درد و خشکی در ستون فقرات، مفاصل و استخوان‌ها می‌شود. علت دقیق آن هنوز مشخص نیست، اما پژوهش‌ها نقش مهمی برای ژنتیک، به‌ویژه ژن HLA-B27، در نظر می‌گیرند.

حدود ۹۰ درصد افراد مبتلا این ژن را به ارث برده‌اند، اما فقط ۱ تا ۲ درصد افراد دارای HLA-B27 به AS مبتلا می‌شوند. اگر فرد هم این ژن را داشته باشد و هم والد مبتلا به AS داشته باشد، خطر ابتلا به حدود ۲۰ درصد می‌رسد. بیش از ۶۰ ژن دیگر نیز با افزایش خطر بیماری مرتبط دانسته شده‌اند، از جمله ERAP1، EL1A و IL2R.

در کنار ژنتیک، برخی عفونت‌ها مانند کاندیدا آلبیکنس، ویروس پاپیلومای انسانی و کلبسیلا پنومونیه ممکن است با التهاب مرتبط با AS ارتباط داشته باشند، هرچند این رابطه هنوز نیازمند پژوهش بیشتر است. بیماری التهابی روده، از جمله کرون و کولیت اولسراتیو، و همچنین سیگار کشیدن نیز از عوامل خطر یا تشدیدکننده محسوب می‌شوند.

در نهایت، AS بیماری‌ای چندعاملی است؛ نه صرفا ژنتیکی و نه کاملا محیطی. شناخت عوامل خطر می‌تواند به تشخیص زودتر، پیگیری بهتر و مدیریت هوشمندانه‌تر بیماری کمک کند.