استیون اسپیلبرگ و سال‌های غیرممکن سینما؛ کارگردانی که در یک سال هم بلاک‌باستر ساخت، هم شاهکار تاریخی

استیون اسپیلبرگ در تاریخ سینما جایگاهی دارد که کمتر کارگردانی حتی به آن نزدیک شده است. بحث درباره بزرگ‌ترین فیلم‌سازان تاریخ سینما معمولاً به نام‌هایی بزرگ و تأثیرگذار می‌رسد، اما کارنامه اسپیلبرگ به‌تنهایی آن‌قدر گسترده، متنوع و جریان‌ساز است که می‌تواند بسیاری از این بحث‌ها را از همان ابتدا تحت‌تأثیر قرار دهد. او فیلم‌هایی ساخته که ژانرها را بازتعریف کرده‌اند، بلاک‌باسترهایی کارگردانی کرده که شکل هالیوود را تغییر داده‌اند و درام‌هایی خلق کرده که به نقاط عطف فرهنگی تبدیل شده‌اند.

اما آنچه میراث استیون اسپیلبرگ را از بسیاری از فیلم‌سازان دیگر متمایز می‌کند، فقط طولانی بودن دوران فعالیتش نیست. مسئله اصلی این است که او بارها در مقاطعی از کارنامه خود، در فاصله‌ای بسیار کوتاه، دو فیلم کاملاً متفاوت و مهم را روانه سینما کرده است؛ کاری که برای بسیاری از کارگردانان حتی یک‌بار هم دشوار است. خیلی از فیلم‌سازان شاید یک سال بزرگ در کارنامه خود داشته باشند، برخی دو یا سه نقطه اوج در تمام دوران فعالیتشان تجربه کنند، اما اسپیلبرگ چندین‌بار در سال‌هایی مشخص، هم‌زمان چند وجه از نبوغ خود را نشان داده است.

او در یک سال می‌توانست فیلمی عظیم و سرگرم‌کننده برای تماشاگران جهانی بسازد و چند ماه بعد، درامی تاریخی، سیاسی یا عمیقاً انسانی ارائه دهد. همین ترکیب کم‌نظیر از تنوع، تداوم، موفقیت تجاری و اعتبار هنری است که باعث می‌شود نام استیون اسپیلبرگ همچنان در دسته‌ای جداگانه قرار بگیرد.

تفاوت بزرگ اسپیلبرگ؛ هرگز در منطقه امن نماند

یکی از ویژگی‌های اصلی کارنامه استیون اسپیلبرگ این است که هرگز خود را به یک نوع فیلم‌سازی محدود نکرد. او می‌توانست پس از موفقیت‌های عظیمش فقط به ساخت آثار ماجراجویانه یا علمی‌تخیلی ادامه دهد، اما بارها مسیر خود را تغییر داد و وارد قلمروهای تازه شد. سال ۱۹۸۹ یکی از نخستین نمونه‌های روشن این ویژگی بود.

در این سال، اسپیلبرگ «Indiana Jones and the Last Crusade» را روانه سینما کرد؛ فیلمی که دقیقاً همان چیزی بود که بسیاری از مخاطبان از او انتظار داشتند: ماجراجویی پرهیجان، طنز، صحنه‌های اکشن بزرگ و همراهی جذاب هریسون فورد و شان کانری. این فیلم هنوز هم از نگاه بسیاری از طرفداران، بهترین قسمت مجموعه «Indiana Jones» پس از فیلم نخست یا حتی بهترین قسمت کل فرنچایز است؛ زیرا به‌خوبی می‌فهمد چه چیزی ایندیانا جونز را به شخصیتی ماندگار تبدیل کرده و بدون آن‌که صرفاً تکرار قسمت‌های قبلی باشد، همان نقاط قوت را گسترش می‌دهد.

اما نکته مهم اینجاست که اسپیلبرگ در همان سال، فیلم کاملاً متفاوت «Always» را هم عرضه کرد. اگر «Indiana Jones and the Last Crusade» یک رویداد بزرگ سینمایی و بلاک‌باستری مورد انتظار بود، «Always» اثری آرام‌تر، احساسی‌تر و در قالب یک رومانس ماورایی بود. این فیلم هرگز به جایگاه و شهرت «Indiana Jones and the Last Crusade» نرسید، اما اهمیتش در کارنامه اسپیلبرگ از زاویه‌ای دیگر است: نشان می‌دهد او حتی زمانی که فرمولی تضمین‌شده برای موفقیت داشت، ترجیح می‌داد قلمروهای تازه را تجربه کند.

این الگو بارها در کارنامه او تکرار شد. اسپیلبرگ نه به یک ژانر وفادار ماند و نه به یک لحن. او میان ماجراجویی، علمی‌تخیلی، درام تاریخی، تریلر سیاسی، انیمیشن، عاشقانه و فیلم جنگی حرکت کرد؛ بی‌آن‌که جایگاهش را به‌عنوان یکی از مؤثرترین فیلم‌سازان جریان اصلی از دست بدهد.

سال ۱۹۹۳؛ وقتی اسپیلبرگ در یک سال «Jurassic Park» و «Schindler’s List» را ساخت

اگر سال ۱۹۸۹ تنوع اسپیلبرگ را نشان داد، سال ۱۹۹۳ تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد. بسیاری از کارگردانان در تمام عمر حرفه‌ای خود تلاش می‌کنند یک فیلم بسازند که نسل خود را تعریف کند، اما اسپیلبرگ در یک سال دو فیلم ساخت که هر کدام به‌تنهایی می‌توانستند کارنامه یک فیلم‌ساز را جاودانه کنند: «Jurassic Park» و «Schindler’s List».

ابتدا «Jurassic Park» از راه رسید؛ فیلمی که استانداردهای جلوه‌های بصری و بلاک‌باسترهای هالیوودی را تغییر داد. این اثر محصول یونیورسال پیکچرز (Universal Pictures) فقط یک فیلم سرگرم‌کننده درباره دایناسورها نبود؛ بلکه نقطه عطفی در تاریخ تکنولوژی سینما بود. جلوه‌های کامپیوتری و ترکیب آن‌ها با جلوه‌های عملی، چنان تأثیری گذاشت که مسیر فیلم‌های پرهزینه هالیوودی برای همیشه تغییر کرد.

«Jurassic Park» حتی کسانی را که علاقه خاصی به علمی‌تخیلی نداشتند، جذب کرد. تعلیق، عظمت بصری، شخصیت‌های به‌یادماندنی و حس شگفتی کودکانه فیلم باعث شد این اثر نه‌تنها در زمان خود به موفقیتی عظیم برسد، بلکه دهه‌ها بعد نیز همچنان زنده و تأثیرگذار بماند. فرنچایز بزرگی که بعداً از دل آن بیرون آمد، خود نشانه‌ای از قدرت ماندگار فیلم اصلی است.

اما کمی بعد، اسپیلبرگ «Schindler’s List» را عرضه کرد؛ یکی از محترم‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین درام‌های تاریخی تاریخ سینما. تضاد میان این دو پروژه، یکی از حیرت‌انگیزترین بخش‌های کارنامه اسپیلبرگ است. یک فیلم برای سرگرم کردن جهان ساخته شده بود و دیگری به یکی از تاریک‌ترین دوره‌های تاریخ بشر می‌پرداخت. یکی بر شگفتی، ریتم، تعلیق و نوآوری فنی تکیه داشت و دیگری بر حساسیت انسانی، کنترل روایی و مواجهه‌ای محتاطانه با موضوعی بسیار دردناک.

بیشتر کارگردانان شاید در یکی از این دو حوزه به مهارت برسند: یا استاد بلاک‌باستر و سرگرمی عظیم شوند، یا فیلم‌سازی جدی و تاریخی با حساسیت اخلاقی. اسپیلبرگ در سال ۱۹۹۳ هر دو را هم‌زمان انجام داد. همین سال، شاید قوی‌ترین سند برای جایگاه استثنایی او در تاریخ سینما باشد.

سال ۱۹۹۷؛ بازگشت به دایناسورها و مواجهه با تاریخ برده‌داری

در سال ۱۹۹۷، استیون اسپیلبرگ بار دیگر نشان داد که نمی‌خواهد میان سینمای تجاری و پروژه‌های بلندپروازانه‌تر یکی را انتخاب کند. او ابتدا «The Lost World: Jurassic Park» را روانه سینما کرد؛ دنباله‌ای که پس از موفقیت عظیم «Jurassic Park» با انتظاراتی بسیار بالا همراه بود.

اگرچه «The Lost World: Jurassic Park» معمولاً در همان سطح فیلم نخست قرار داده نمی‌شود، اما همچنان موفقیتی بزرگ بود و ثابت کرد اسپیلبرگ هنوز از معدود فیلم‌سازانی است که می‌تواند تقریباً هر داستانی را به رویدادی جهانی تبدیل کند. او باز هم از توانایی خود در ساخت صحنه‌های اکشن، تعلیق و هیجان عظیم استفاده کرد و جهان دایناسورها را گسترش داد.

اما در همان سال، او «Amistad» را نیز ساخت؛ درامی تاریخی درباره یکی از فصل‌های واقعی و دردناک تجارت برده در اقیانوس اطلس. این فیلم مسیر کاملاً متفاوتی نسبت به «The Lost World: Jurassic Park» داشت. اگر یکی ادامه یک فرنچایز عظیم سرگرمی بود، دیگری تلاشی برای بازخوانی تاریخی، اخلاقی و حقوقی یک ماجرای واقعی محسوب می‌شد.

این جفت‌ شدن دو فیلم در یک سال، همان تعادل خلاقانه‌ای را تقویت کرد که از ۱۹۸۹ آغاز شده بود. اسپیلبرگ دائماً در حال جست‌وجو بود؛ گاهی در قلمرو سرگرمی عظیم، گاهی در دل تاریخ، گاهی در فضای ماجراجویی و گاهی در مواجهه با زخم‌های اجتماعی و انسانی.

سال ۲۰۰۲؛ یکی از کم‌قدر‌دیده‌ترین اوج‌های اسپیلبرگ

سال ۲۰۰۲ شاید یکی از کم‌تر بحث‌شده‌ترین اما مهم‌ترین سال‌های کارنامه استیون اسپیلبرگ باشد. در این سال، او دو فیلم کاملاً متفاوت ساخت: «Minority Report» و «Catch Me If You Can».

«Minority Report» یکی از بهترین فیلم‌های علمی‌تخیلی قرن بیست‌ویکم است، اما در بسیاری از بحث‌های عمومی درباره آثار بزرگ اسپیلبرگ، کمتر از حد شایسته به آن پرداخته می‌شود. این فیلم، هم تریلر پلیسی است، هم اکشن آینده‌نگرانه، هم تأملی درباره تکنولوژی، نظارت، حریم خصوصی و مفهوم اراده آزاد. بسیاری از بحث‌هایی که سال‌ها بعد درباره نظارت دیجیتال و کنترل اطلاعات رایج شدند، در «Minority Report» از قبل مطرح شده بودند.

با این حال، فیلم هرگز در سطح ایده باقی نمی‌ماند. اسپیلبرگ کاری می‌کند که «Minority Report» همچنان یک تریلر بسیار درگیرکننده و پرتعلیق باشد. این همان مهارتی است که او بارها نشان داده: تبدیل ایده‌های بزرگ به تجربه‌ای سینمایی، پرکشش و قابل لمس برای مخاطب عام.

چند ماه بعد، اسپیلبرگ با «Catch Me If You Can» کاملاً تغییر مسیر داد. این فیلم با بازی لئوناردو دی‌کاپریو و تام هنکس، اثری سبک‌تر، سرگرم‌کننده‌تر و سرشار از کاریزما به نظر می‌رسد؛ داستانی درباره فریب، تعقیب و هویت‌های جعلی. اما در لایه‌های عمیق‌تر، فیلم به مطالعه‌ای احساسی درباره تنهایی، بحران هویت، نیاز به پذیرش و فرار از خلأ درونی تبدیل می‌شود.

ترکیب «Minority Report» و «Catch Me If You Can» نشان می‌دهد اسپیلبرگ در سال ۲۰۰۲ به نوعی پختگی خلاقانه رسیده بود. او می‌توانست در یک سال هم آینده‌ای تیره و تکنولوژیک را تصویر کند و هم قصه‌ای پرجنب‌وجوش و انسانی درباره یک کلاهبردار جوان بسازد؛ و هر دو را با مهارتی مثال‌زدنی پیش ببرد.

سال ۲۰۰۵؛ از هجوم بیگانگان تا هزینه اخلاقی انتقام

سال ۲۰۰۵ نیز یکی دیگر از سال‌های مهم کارنامه اسپیلبرگ بود. او ابتدا «War of the Worlds» را ساخت؛ اقتباسی علمی‌تخیلی از یکی از تأثیرگذارترین داستان‌های تاریخ این ژانر. اما اسپیلبرگ به‌جای آن‌که صرفاً یک فیلم تماشایی درباره حمله بیگانگان بسازد، این حمله را به تجربه‌ای هولناک، آسیب‌پذیر و انسانی تبدیل کرد.

در «War of the Worlds»، تمرکز فقط بر عظمت تخریب نیست؛ بلکه بر حس درماندگی، ترس و ناتوانی انسان‌ها در برابر نیرویی غیرقابل درک است. فیلم از نمایش‌های بزرگ استفاده می‌کند، اما بیش از هر چیز بر اضطراب مداوم و حس ناامنی تکیه دارد.

کمی بعد، اسپیلبرگ «Munich» را عرضه کرد؛ فیلمی که مسیر کاملاً متفاوتی داشت. این اثر به پیامدهای حمله تروریستی در المپیک ۱۹۷۲ مونیخ می‌پردازد و به‌جای ارائه پاسخ‌های ساده، پرسش‌های دشوار اخلاقی را در مرکز خود قرار می‌دهد. اسپیلبرگ در «Munich» داستانی درباره قهرمانی ساده نمی‌سازد؛ او هزینه‌های اخلاقی خشونت، انتقام و مأموریت‌های سیاسی را بررسی می‌کند.

نتیجه، یکی از بالغ‌ترین و چالش‌برانگیزترین آثار سیاسی کارنامه اسپیلبرگ است. این‌که او «Munich» را در فاصله‌ای نزدیک به «War of the Worlds» ساخت، بار دیگر نشان می‌دهد که فیلموگرافی او تا چه حد منحصربه‌فرد است: از وحشت علمی‌تخیلی و تهاجم بیگانگان تا درام سیاسی پیچیده درباره خشونت و انتقام.

سال ۲۰۱۱؛ ورود به موشن‌کپچر و بازگشت به درام احساسی

تا سال ۲۰۱۱، استیون اسپیلبرگ دیگر چیزی برای اثبات کردن نداشت. او پیش‌تر در سینمای سرگرمی، درام تاریخی، فیلم جنگی، علمی‌تخیلی و تریلر سیاسی جایگاه خود را تثبیت کرده بود. با این حال، همچنان به دنبال چالش‌های تازه بود.

در این سال، او «The Adventures of Tintin» را ساخت؛ فیلمی که ورود او به قالبی تازه‌تر یعنی انیمیشن موشن‌کپچر محسوب می‌شد. این تکنیک به اسپیلبرگ امکان داد برخی از خلاقانه‌ترین صحنه‌های اکشن کارنامه‌اش را طراحی کند. به‌ویژه تعقیب معروف در خیابان‌های باغار که با حال‌وهوای یک برداشت بلند طراحی شده، نمونه‌ای از جسارت تصویری فیلم است؛ سکانسی که گویی می‌خواهد محدودیت‌های دوربین و حرکت را به چالش بکشد.

«The Adventures of Tintin» محصول پارامونت پیکچرز (Paramount Pictures) و سونی پیکچرز (Sony Pictures) نشان داد اسپیلبرگ حتی در مرحله‌ای دیرتر از کارنامه‌اش، هنوز می‌خواهد با زبان بصری و تکنولوژی‌های تازه تجربه کند.

اما چند ماه بعد، او «War Horse» را عرضه کرد؛ درامی احساسی و انسانی که سوی دیگر شخصیت فیلم‌سازی او را نشان می‌داد. اگر «The Adventures of Tintin» بر تکنولوژی، حرکت و ماجراجویی تکیه داشت، «War Horse» فیلمی درباره شخصیت، احساس، وفاداری و رنج جنگ بود.

این دو فیلم در کنار هم بار دیگر نشان دادند که اسپیلبرگ به یک قالب محدود نمی‌شود. او می‌توانست در یک سال هم انیمیشنی پرتحرک و تکنولوژیک بسازد و هم درامی کلاسیک و احساسی.

کمیت مهم نیست؛ کیفیت و تنوع است که اسپیلبرگ را استثنایی می‌کند

ممکن است در ظاهر، صحبت درباره سال‌هایی که اسپیلبرگ دو فیلم در فاصله‌ای کوتاه منتشر کرده، بحثی درباره کمیت به نظر برسد. اما اهمیت واقعی این موضوع در تعداد فیلم‌ها نیست؛ بلکه در کیفیت، تنوع و تأثیرگذاری آن‌هاست.

بسیاری از کارگردانان بزرگ هویت هنری مشخص و قابل شناسایی دارند. کریستوفر نولان، کوئنتین تارانتینو، وس اندرسون و مارتین اسکورسیزی هر کدام سبک، جهان‌بینی و امضای بصری و روایی خاص خود را دارند. آثارشان معمولاً در عین تفاوت، ویژگی‌های مشترکی را حمل می‌کنند که به‌سرعت قابل تشخیص است.

اما اسپیلبرگ از جهتی متفاوت عمل کرده است. او نیز البته امضای خود را دارد؛ از حس شگفتی و میزانسن‌های دقیق گرفته تا توجه به خانواده، کودکی، ترس، اخلاق و تاریخ. اما او این امضا را در ژانرهای بسیار متنوع به کار برده است: ماجراجویی، علمی‌تخیلی، وسترن‌گونه‌های مدرن، درام تاریخی، تریلر سیاسی، انیمیشن، عاشقانه، فانتزی و فیلم جنگی.

توانایی او در حفظ ارتباط با مخاطب، بدون قربانی کردن بلندپروازی هنری، بخش مهمی از عظمت اوست.

موفقیت تجاری، اعتبار منتقدان و اوج خلاقیت؛ سه‌گانه‌ای که اسپیلبرگ بارها به دست آورد

در سینما معمولاً کارگردانان به یکی از سه مسیر شناخته می‌شوند: برخی به موفقیت تجاری عظیم می‌رسند، برخی تحسین منتقدان را به دست می‌آورند و برخی دوره‌هایی کوتاه از اوج خلاقیت دارند. استیون اسپیلبرگ بارها توانست هر سه را هم‌زمان تجربه کند.

«Jurassic Park» نمونه‌ای از موفقیت تجاری و نوآوری فنی بود. «Schindler’s List» اوج اعتبار هنری و اخلاقی او را تثبیت کرد. «Minority Report» نشان‌دهنده هوشمندی ژانری و نگاه آینده‌نگرانه او بود. «Catch Me If You Can» مهارتش در ساخت سرگرمی ظاهراً سبک اما عمیق را نشان داد. «Munich» از نظر سیاسی و اخلاقی یکی از پیچیده‌ترین آثارش بود. «The Adventures of Tintin» ثابت کرد او هنوز به تجربه تکنولوژیک علاقه دارد.

این تکرار موفقیت در ژانرها و دهه‌های مختلف، چیزی است که کارنامه اسپیلبرگ را از سطح موفقیت معمول فراتر می‌برد. او نه فقط چند فیلم مهم ساخته، بلکه بارها در زمان‌هایی کوتاه و فشرده، آثار مهمی در مسیرهای کاملاً متفاوت ارائه کرده است.

نقش استودیوها در شکل‌گیری دوره‌های بزرگ اسپیلبرگ

کارنامه اسپیلبرگ با برخی از مهم‌ترین کمپانی‌ها و استودیوهای هالیوود گره خورده است. آثاری مانند «Indiana Jones and the Last Crusade» و بخشی از پروژه‌های ماجراجویانه او با پارامونت پیکچرز (Paramount Pictures) شناخته می‌شوند. «Jurassic Park» و «The Lost World: Jurassic Park» در همکاری با یونیورسال پیکچرز (Universal Pictures) ساخته شدند. در دوره‌های بعدی، دریم‌ورکس پیکچرز (DreamWorks Pictures) نیز نقشی مهم در برخی از پروژه‌های او داشت.

اما نکته مهم این است که اسپیلبرگ هرگز فقط به‌عنوان کارگردانی وابسته به ماشین استودیویی شناخته نشد. او از امکانات استودیوهای بزرگ برای ساخت سینمایی استفاده کرد که هم سرگرم‌کننده بود و هم در مواردی عمیقاً شخصی، تاریخی یا سیاسی. این توانایی در کار کردن هم‌زمان با منطق بازار و جاه‌طلبی هنری، بخشی از قدرت نادر او در هالیوود است.

چرا مقایسه اسپیلبرگ با دیگر کارگردانان دشوار است؟

وقتی از بزرگ‌ترین کارگردانان سینما حرف می‌زنیم، نام‌های زیادی مطرح می‌شوند؛ از مارتین اسکورسیزی و فرانسیس فورد کاپولا تا استنلی کوبریک، آلفرد هیچکاک، آکیرا کوروساوا، کریستوفر نولان و دیگران. هرکدام از این فیلم‌سازان سهمی عظیم در تاریخ سینما دارند. اما مقایسه اسپیلبرگ با بسیاری از آن‌ها دشوار است، چون او در چند سطح مختلف هم‌زمان موفق بوده است.

او هم سینمای عامه‌پسند را تغییر داده، هم فیلم‌هایی ساخته که به حافظه تاریخی و اخلاقی مخاطبان راه پیدا کرده‌اند، هم چندین فرنچایز یا الگوی ژانری را تثبیت کرده، هم در چندین دهه متوالی فعال و تأثیرگذار باقی مانده است. افزون بر این، او بارها در یک سال دو فیلم بسیار متفاوت ساخته که هر کدام می‌توانستند برای یک کارگردان دیگر نقطه اوج محسوب شوند.

این همان چیزی است که مقاله اصلی بر آن تأکید دارد: عظمت اسپیلبرگ فقط در تعداد آثارش نیست، بلکه در این است که چند بار و در چند دوره توانسته هم‌زمان در اوج تجاری، هنری و خلاقانه قرار بگیرد.

سال‌هایی که نبوغ اسپیلبرگ را غیرواقعی جلوه می‌دهند

مرور سال‌های ۱۹۸۹، ۱۹۹۳، ۱۹۹۷، ۲۰۰۲، ۲۰۰۵ و ۲۰۱۱ در کارنامه استیون اسپیلبرگ نشان می‌دهد که او فقط یک کارگردان بزرگ نیست؛ او یکی از نادرترین نمونه‌های تاریخ سینماست که توانسته در فاصله‌هایی کوتاه، آثاری کاملاً متفاوت اما مهم خلق کند.

در سال ۱۹۸۹، «Indiana Jones and the Last Crusade» و «Always» نشان دادند که او میان بلاک‌باستر و رومانس احساسی حرکت می‌کند. در سال ۱۹۹۳، «Jurassic Park» و «Schindler’s List» دو قطب کاملاً متفاوت سینما را به اوج رساندند. در سال ۱۹۹۷، «The Lost World: Jurassic Park» و «Amistad» بار دیگر سرگرمی عظیم و تاریخ دردناک را کنار هم قرار دادند. در سال ۲۰۰۲، «Minority Report» و «Catch Me If You Can» پختگی ژانری و احساسی او را به نمایش گذاشتند. در سال ۲۰۰۵، «War of the Worlds» و «Munich» ترس علمی‌تخیلی و پرسش‌های اخلاقی سیاست و انتقام را در کنار هم قرار دادند. در سال ۲۰۱۱ نیز «The Adventures of Tintin» و «War Horse» نشان دادند که اسپیلبرگ حتی پس از دهه‌ها موفقیت، همچنان در پی تجربه و تنوع است.

به همین دلیل است که نام استیون اسپیلبرگ همچنان در بحث بزرگ‌ترین فیلم‌سازان تاریخ سینما با وزنی متفاوت مطرح می‌شود. بسیاری از کارگردانان به یک اوج بزرگ می‌رسند؛ اسپیلبرگ بارها به اوج رسید، آن هم در مسیرهایی کاملاً متفاوت. او نه‌تنها سینما را سرگرم کرد، بلکه شکل آن را تغییر داد، حافظه فرهنگی ساخت و ثابت کرد یک فیلم‌ساز می‌تواند هم‌زمان محبوب، مهم، نوآور و عمیق باشد.