هر چند وقت یک‌بار، هالیوود دوباره یاد جنگ تروآ می‌افتد؛ البته وقتی ذهنش درگیر امپراتوری روم نیست! داستان‌های مربوط به هلن تروآ (Helen of Troy)، اودیسئوس (Odysseus)، پاریس (Paris)، آشیل (Achilles)، هکتور (Hector) و دیگر چهره‌های اسطوره‌ای یونان، بارها و بارها در کتاب، سینما و تلویزیون بازگو شده‌اند؛ قبل از جنگ، حین جنگ یا پس از آن.

واقعیت این است که انگار هیچ‌وقت از این روایت‌ها سیر نمی‌شویم. خود «اودیسه» (The Odyssey) هم بارها از زاویه شخصیت‌های مختلف بازخوانی شده و نویسندگان زیادی آن را به دوره‌های مدرن‌تر برده‌اند. اگر حالا در حال‌وهوای یونان باستان هستید، یا دوست دارید اسطوره‌شناسی یونان را دوباره مرور کنید، این فهرست می‌تواند نقطه شروع خیلی خوبی باشد.

۱. «ایلیاد» (The Iliad)

بهتر است از همان جایی شروع کنیم که همه‌چیز آغاز شد. از نظر فنی، «ایلیاد» (The Iliad) شامل ۲۴ کتاب است که در قالب یک اثر واحد گرد آمده‌اند؛ اما در عمل، بسته به ناشر امروزی، با یک شعر حماسی حدودا ۷۰۰ صفحه‌ای طرف هستیم.

The Iliad چند هفته پایانی محاصره ۱۰ ساله تروآ را روایت می‌کند و روی خشم آشیل و پیامدهای آن برای هر دو سوی جنگ تمرکز دارد. اودیسئوس هم در این کتاب حضور دارد، اما در این مرحله بیشتر شخصیتی پس‌زمینه‌ای است. اگر بیشتر طرفدار The Odyssey هستید، می‌توانید The Iliad را نوعی داستان آغازین برای دنیای آن بدانید.

مرکز احساسی The Iliad متعلق به آشیل و هکتور است؛ دو جنگجو در دو سوی متضاد نبرد. اگر The Odyssey درباره اشتیاق بازگشت به خانه است، The Iliad درباره بهای شکوه و افتخار است؛ و اینکه آیا این شکوه اصلا ارزش چنین هزینه‌ای را دارد یا نه.

چرا بخوانیم؟
چون بدون The Iliad، فهمیدن عمق جهان The Odyssey، جنگ تروآ و بسیاری از بازخوانی‌های مدرن این فهرست سخت‌تر می‌شود.

۲. «آنتیگونه» (Antigone)

«آنتیگونه» (Antigone) یکی از تراژدی‌های بزرگ جهان باستان است. این نمایشنامه پس از سقوط تبس جریان دارد و داستان دختر ادیپ (Oedipus) را دنبال می‌کند؛ زنی که برخلاف فرمان پادشاه، تصمیم می‌گیرد برادرش را به خاک بسپارد.

Antigone اثری کوتاه، فشرده و خشمگین است؛ بسیار کوتاه‌تر از The Iliad، اما از نظر فکری و عاطفی فوق‌العاده پرقدرت. نمایشنامه درباره برخورد میان قانون الهی و قدرت انسانی است؛ درباره اینکه وقتی فرمان حاکم با وجدان، خانواده و آیین‌های مقدس در تضاد قرار می‌گیرد، انسان باید کدام را انتخاب کند.

این اثر همچنین یکی از نخستین روایت‌های ادبی درباره زنی است که حاضر نیست عقب‌نشینی کند. البته باید هشدار داد: اگر سراغ خانواده کسی به نام ادیپ می‌روید، خیلی دنبال پایان خوش نگردید!

چرا بخوانیم؟
برای درک یکی از ریشه‌ای‌ترین روایت‌های مقاومت، سوگواری و سرپیچی در ادبیات کلاسیک.

۳. «آریادنه» (Ariadne)

رمان نخست جنیفر سنت (Jennifer Saint)، یعنی «آریادنه» (Ariadne)، به یکی از چهره‌هایی صدا می‌دهد که در اسطوره‌های یونان معمولا کمتر دیده شده‌اند: آریادنه (Ariadne)، شاهزاده کرت که به تسئوس (Theseus) کمک کرد مینوتور (Minotaur) را شکست دهد؛ اما در نهایت، به‌جای پاداش، روی یک جزیره رها شد. آشنا به نظر نمی‌رسد؟

سنت از همان سنت اسطوره‌ای‌ای استفاده می‌کند که The Odyssey را شکل داده است؛ اما این‌بار به زندگی زنانی می‌پردازد که در روایت‌های اصلی، اغلب فقط ابزار پیشبرد داستان بوده‌اند. رمان میان آریادنه و خواهرش فدرا (Phaedra) حرکت می‌کند و بهترین لحظه‌هایش زمانی شکل می‌گیرند که خشمگین‌تر است.

شیکاگو ریویو آو بوکز (The Chicago Review of Books) درباره این رمان نوشته است:

«داستان گسترده می‌شود، شاخه شاخه می‌شود، می‌چرخد و از نگاه چند راوی در هم بافته می‌شود؛ نتیجه هم جذاب و غیرقابل پیش‌بینی است… یک خواندنی عالی.»

چرا بخوانیم؟
چون Ariadne به جای قهرمان مرد پیروز، روی زنی تمرکز می‌کند که هزینه آن پیروزی را پرداخت.

۴. «آواز آشیل» (The Song of Achilles)

رمان نخست مدلین میلر (Madeline Miller)، یعنی «آواز آشیل» (The Song of Achilles)، داستان The Iliad را از نگاه پاتروکلوس (Patroclus) روایت می‌کند؛ همراه و محبوب آشیل که مرگش پرده پایانی حماسه هومری را به حرکت درمی‌آورد.

The Song of Achilles به همان اندازه که داستان جنگ است، یک عاشقانه تلخ‌وشیرین هم هست. میلر هر دو جنبه را با اطمینان و ظرافت پیش می‌برد. رمان رابطه پاتروکلوس و آشیل را از دوران کودکی تا محاصره تروآ دنبال می‌کند و درست همان‌جایی پایان می‌یابد که The Iliad تمام می‌شود.

این کتاب سال‌ها بعد به لطف بوک‌تاک (BookTok؛ جامعه کتاب‌خوان‌های تیک‌تاک) دوباره به پدیده‌ای بسیار محبوب تبدیل شد، اما موفقیت ادبی‌اش از همان ابتدا جدی بود. The Song of Achilles در سال ۲۰۱۲ جایزه اورنج پرایز فور فیکشن (Orange Prize for Fiction)، یکی از مهم‌ترین جوایز ادبی بریتانیا، را برد و از آن زمان میلیون‌ها نسخه در سراسر جهان فروخته است.

چرا بخوانیم؟
چون یکی از انسانی‌ترین و احساسی‌ترین بازخوانی‌های جنگ تروآ است؛ کتابی درباره عشق، سرنوشت، شکوه و نابودی.

۵. «سیرسه» (Circe)

اگر قرار باشد فقط یک رمان از این فهرست انتخاب کنید، «سیرسه» (Circe) انتخاب بسیار قدرتمندی است. دومین کتاب مدلین میلر، جادوگری را که در The Odyssey مردان اودیسئوس را به خوک تبدیل می‌کند، از حاشیه بیرون می‌کشد و به او زندگی کامل، پیش و پس از ورود اودیسئوس به جزیره‌اش، می‌دهد.

در اینجا اودیسئوس دوباره به نقش شخصیت فرعی برمی‌گردد، اما تلماخوس (Telemachus) در این رمان نقشی بسیار جالب‌تر پیدا می‌کند.

سیرسه دختر خدای خورشید، هلیوس (Helios)، است. او در ظاهر همان بیگانه دست‌وپاچلفتی و ناهماهنگ معمول است؛ با این تفاوت که نیمه‌خدایی دارد و میان المپی‌ها زندگی می‌کند. در مقایسه با خویشاوندان الهی‌اش، سیرسه قدرت خود را آهسته کشف می‌کند و برای آن بهای سنگینی می‌پردازد.

سیرسه در واقع اودیسه خودش را تجربه می‌کند. اما تسلط میلر بر اسطوره‌شناسی یونان، همراه با تمرکز کامل روی شخصیت سیرسه، باعث می‌شود دلتان نخواهد این کتاب تمام شود.

چرا بخوانیم؟
چون Circe یکی از بهترین نمونه‌های بازخوانی اسطوره‌ای از نگاه زنی است که در متن کلاسیک، فقط چند صحنه فرصت دیده شدن داشت.

۶. «قهرمانان: بازآفرینی اسطوره‌های یونان» (Heroes: The Greek Myths Reimagined)

آیا می‌دانستید استیون فرای (Stephen Fry) یک مجموعه پرفروش چهارجلدی درباره اسطوره‌شناسی یونان دارد؟ فرای که واقعا از آن چهره‌های چندوجهی است، در این مجموعه روایت‌هایی سبک، شوخ و سرگرم‌کننده از اسطوره‌های یونانی ارائه می‌دهد.

این مجموعه شامل چند کتاب است: «میتوس» (Mythos) درباره آفرینش و خدایان، Heroes درباره نیمه‌خدایان و ماجراجویی‌ها، «تروآ» (Troy) درباره جنگ تروآ، و «اودیسه» (Odyssey) درباره سفر بازگشت به خانه.

Heroes همان چیزی را پوشش می‌دهد که از عنوانش انتظار دارید: قهرمانان بزرگ جهان باستان؛ از پرسئوس (Perseus)، هراکلس (Heracles)، بلروفون (Bellerophon)، جیسون (Jason) و تسئوس گرفته تا چهره‌های دیگر.

این کتاب هم برای تازه‌واردها مناسب است، هم برای کسانی که داستان‌ها را می‌شناسند اما می‌خواهند دوباره یادشان بیاید این اسطوره‌ها چقدر عجیب، خلاقانه و شگفت‌انگیزند.

چرا بخوانیم؟
چون با زبانی روان و شوخ، اسطوره‌ها را از حالت خشک و درسی بیرون می‌آورد.

۷. «اسطوره‌شناسی: داستان‌های جاودان خدایان و قهرمانان» (Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes)

هر کسی که می‌خواهد وارد جهان اسطوره‌ها شود، به یک راهنمای پایه نیاز دارد؛ و «اسطوره‌شناسی: داستان‌های جاودان خدایان و قهرمانان» (Mythology: Timeless Tales of Gods and Heroes) اثر ادیت همیلتون (Edith Hamilton) همچنان یکی از معیارهای طلایی این حوزه است.

این کتاب نخستین بار در سال ۱۹۴۲ منتشر شد و مرور همیلتون بر اسطوره‌های یونانی، رومی و نورس هنوز هم یکی از کاربردی‌ترین و خواندنی‌ترین منابع برای شناخت اسطوره‌هاست.

Mythology نه رمان است و نه بازخوانی داستانی؛ بلکه گزارشی جامع از اسطوره‌های اصلی و شخصیت‌هایی است که در آن‌ها حضور دارند. متن کتاب روشن، منظم و همراه با علاقه‌ای واقعی به ماده خام اسطوره‌ها نوشته شده است.

اگر بعد از خواندن The Odyssey می‌خواهید بفهمید این همه خدا، قهرمان، هیولا و خاندان‌های درهم‌پیچیده دقیقا در تصویر بزرگ‌تر کجا قرار می‌گیرند، این کتاب نقطه شروع خوبی است.

چرا بخوانیم؟
چون یک نقشه راه مطمئن برای ورود به دنیای پیچیده اسطوره‌های یونانی، رومی و نورس است.

۸. «کوزه پاندورا: زنان در اسطوره‌های یونان» (Pandora’s Jar: Women in the Greek Myths)

ناتالی هاینز (Natalie Haynes)، کلاسیک‌پژوه و مجری، در «کوزه پاندورا: زنان در اسطوره‌های یونان» (Pandora’s Jar: Women in the Greek Myths) سراغ ۱۰ زن از اسطوره‌های یونان می‌رود؛ از جمله مدوسا (Medusa)، کلیتمنسترا (Clytemnestra)، یوکاسته (Jocasta) و خود پاندورا (Pandora).

هاینز استدلال می‌کند داستان‌هایی که درباره این زنان به ما گفته شده، باعث شده‌اند آن‌ها به شکلی تراژیک بد فهمیده شوند. هر فصل منابع باستانی را دوباره کنار هم می‌گذارد، برداشت‌های متاخر را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد این زنان باید با معیارها و شرایط خودشان جدی گرفته شوند.

Pandora’s Jar کتابی شوخ‌طبع اما هوشمندانه است؛ از آن آثاری که ممکن است نگاه شما را به اسطوره‌هایی که فکر می‌کردید خوب می‌شناسید، تغییر دهد.

چرا بخوانیم؟
چون بسیاری از زنان اسطوره‌ای را از قالب «شرور»، «وسوسه‌گر» یا «قربانی» بیرون می‌آورد و دوباره بررسی می‌کند.

۹. «پنه‌لوپیاد» (The Penelopiad)

هر کسی که «سرگذشت ندیمه» (The Handmaid’s Tale) را خوانده باشد و The Odyssey را هم تا پایان دنبال کرده باشد، احتمالا شباهت‌های تلخ و تاریکی را در شیوه برخورد با زنان برده‌شده تشخیص می‌دهد. مارگارت اتوود (Margaret Atwood) در «پنه‌لوپیاد» (The Penelopiad) این دو دغدغه را به هم وصل می‌کند.

این نوولا داستان The Odyssey را از نگاه پنه‌لوپه (Penelope) روایت می‌کند؛ آن هم از جهان زیرین، با طنز خشک زنی که زمان بسیار زیادی داشته تا درباره نحوه روایت شدن داستانش فکر کند.

در کنار روایت پنه‌لوپه، گروه همسرایان ۱۲ کنیز به دار آویخته‌شده هم حضور دارند؛ زنانی خدمتکار که در پایان The Odyssey اعدام می‌شوند و هومر (Homer) مرگشان را فقط در چند خط پشت سر می‌گذارد. اتوود اما از کنار آن‌ها عبور نمی‌کند.

چرا بخوانیم؟
چون The Penelopiad سکوت‌های The Odyssey را جدی می‌گیرد؛ به‌ویژه سکوت زنانی را که متن اصلی خیلی سریع از کنارشان گذشته بود.

۱۰. «پیرانزی» (Piranesi)

«پیرانزی» (Piranesi) ارتباط مستقیمی با اسطوره‌شناسی یونان ندارد، اما در این فهرست بی‌دلیل هم نیست. داستان سوزانا کلارک (Susanna Clarke) در خانه‌ای عظیم و ناممکن می‌گذرد؛ بنایی با تالارهای بی‌پایان و مجسمه‌های فراوان، جایی که مدها روزی دو بار بالا می‌آیند و مردی تنها در آن پرسه می‌زند و با دقت، دفترهای روزانه‌ای درباره جهانی می‌نویسد که دیگر کاملا آن را نمی‌فهمد.

Piranesi کتابی درباره حافظه، هویت و ماهیت واقعیت است. از این نظر با The Odyssey هم‌خانواده می‌شود: هر دو درباره مردی هستند که تلاش می‌کند در جهانی غیرعادی، پر از قواعد ناشناخته و مسیرهای گمراه‌کننده، راه خانه را پیدا کند.

نیویورکر (The New Yorker) این رمان را چنین توصیف کرده است:

«رمانی که شبیه مراقبه‌ای سوررئال درباره زندگی در قرنطینه به نظر می‌رسد.»

چرا بخوانیم؟
چون اگر به وجه «گم شدن»، «جست‌وجوی خانه» و «فراموشی هویت» در The Odyssey علاقه دارید، Piranesi تجربه‌ای مدرن، رازآلود و عمیقا متفاوت ارائه می‌دهد.

۱۱. «هزار کشتی» (A Thousand Ships)

رمان «هزار کشتی» (A Thousand Ships) اثر ناتالی هاینز، داستان جنگ تروآ را از نگاه زنانی روایت می‌کند که در دل این فاجعه گرفتار شدند: پنه‌لوپه، کاساندرا (Cassandra)، هکوبا (Hecuba)، کلیتمنسترا، کالیپسو (Calypso) و بسیاری دیگر.

رمان در فصل‌هایی کوتاه و تیز میان این شخصیت‌ها حرکت می‌کند و همین فصل‌ها کم‌کم به روایتی ویرانگر تبدیل می‌شوند. ایده مرکزی کتاب این است که جنگ تروآ فقط داستان مردان بزرگ نبود؛ بلکه داستان زنانی هم بود که پیامدهای آن را به دوش کشیدند.

این حرف شاید استدلال تازه‌ای نباشد، اما هاینز آن را با ترکیبی از جذابیت، خشم و هوشمندی بیان می‌کند. A Thousand Ships همراهی ایده‌آل برای The Odyssey است؛ مخصوصا اگر هنگام خواندن آن متوجه شده‌اید بیشتر از خواستگاران، به پنه‌لوپه علاقه دارید.

چرا بخوانیم؟
چون جنگ تروآ را از مرکز قدرت مردانه بیرون می‌کشد و به زنانی می‌سپارد که بیشترین زخم‌ها را تحمل کردند.

۱۲. «کوهستان سرد» (Cold Mountain)

شاید حضور «کوهستان سرد» (Cold Mountain) در این فهرست در نگاه اول خیلی واضح نباشد؛ به‌خصوص برای کسانی که فقط اقتباس سینمایی سال ۲۰۰۳ با بازی جود لا (Jude Law) و نیکول کیدمن (Nicole Kidman) را دیده‌اند. اما رمان چارلز فریزر (Charles Frazier) در اصل بازآفرینی The Odyssey در بستر جنگ داخلی آمریکا است.

داستان درباره سرباز زخمی ارتش کنفدراسیون، اینمن (Inman)، است که از جنگ فرار می‌کند و صدها مایل از میان کوه‌های کارولینای شمالی راه می‌رود تا به زنی که دوست دارد، آدا مونرو (Ada Monroe)، بازگردد. آدا هم در غیاب او تلاش می‌کند در مزرعه‌اش زنده بماند.

سفر اینمن، مانند سفر اودیسئوس، اپیزودیک و خطرناک است. او در جهانی حرکت می‌کند که مدام مانع تازه‌ای جلویش می‌گذارد؛ اما ایده کسی که در پایان مسیر منتظر اوست، نیرویی است که او را پیش می‌برد.

چرا بخوانیم؟
چون نشان می‌دهد ساختار The Odyssey فقط به یونان باستان تعلق ندارد؛ می‌تواند در دل جنگ داخلی آمریکا هم همان‌قدر اثرگذار باشد.

۱۳. «اولیس» (Ulysses)

«اولیس» (Ulysses) احتمالا مشهورترین برداشت ادبی از هومر در تمام تاریخ ادبیات مدرن است. داستان در طول یک روز در دوبلین، یعنی ۱۶ ژوئن ۱۹۰۴، جریان دارد؛ روزی که حالا به افتخار کتاب، با نام بلومزدی (Bloomsday) شناخته می‌شود.

رمان جیمز جویس (James Joyce) زندگی لئوپولد بلوم (Leopold Bloom)، آگهی‌گیر و بازاریاب تبلیغاتی، را دنبال می‌کند؛ مردی که در شهر پرسه می‌زند و مسیرش به شکلی آزاد و غیرمستقیم، با سفر ۱۰ ساله اودیسئوس برای بازگشت به خانه موازی می‌شود.

همسر او، مالی بلوم (Molly Bloom)، معادل پنه‌لوپه است و نویسنده جوانی به نام استیون ددالوس (Stephen Dedalus)، جایگاه تلماخوس را پر می‌کند. جویس در کنار این ساختار حماسی، به موضوعات مدرن‌تری مثل ملی‌گرایی ایرلندی هم می‌پردازد.

کاری که Ulysses انجام می‌دهد، بالا بردن امور کاملا روزمره و عادی زندگی دوبلینی‌ها به سطح اسطوره است. یعنی همان چیزی که شاید در ظاهر ضدحماسه به نظر برسد، در دست جویس تبدیل به حماسه‌ای مدرن می‌شود.

چرا بخوانیم؟
چون اگر می‌خواهید ببینید The Odyssey چگونه می‌تواند به یکی از بزرگ‌ترین تجربه‌های ادبی قرن بیستم تبدیل شود، Ulysses مقصد نهایی است؛ البته مقصدی دشوار، پرچالش و بسیار پاداش‌دهنده.

از تروآ تا دوبلین، چرا این اسطوره‌ها هنوز زنده‌اند؟

داستان‌های یونان باستان هنوز زنده‌اند، چون فقط درباره خدایان، هیولاها و جنگجویان نیستند. در عمقشان، با مسائلی سروکار دارند که همچنان برای ما آشناست: بازگشت به خانه، میل به افتخار، هزینه جنگ، صدای زنان حذف‌شده، سرنوشت، هویت، عشق، خیانت و خاطره.

اگر تازه می‌خواهید شروع کنید، این مسیر می‌تواند کمک کند:

• برای شروع کلاسیک: The Iliad و Antigone
• برای بازخوانی‌های زن‌محور: Ariadne، Circe، The Penelopiad، A Thousand Ships و Pandora’s Jar
• برای شناخت کلی اسطوره‌ها: Mythology و Heroes
• برای بازآفرینی‌های مدرن و متفاوت: Cold Mountain، Piranesi و Ulysses
• برای عاشقانه تراژیک جنگ تروآ: The Song of Achilles

چه دنبال خود The Odyssey باشید، چه جنگ تروآ، چه زنان فراموش‌شده اسطوره‌ها، این کتاب‌ها نشان می‌دهند که داستان‌های باستانی فقط متعلق به گذشته نیستند؛ هر نسل دوباره آن‌ها را می‌خواند، بازنویسی می‌کند و معنای تازه‌ای در آن‌ها پیدا می‌کند.