راز آبانبار باسیلیکا؛ شهر پنهان زیر استانبول
آبانبار باسیلیکا یا یرباتان سارنیجی / Yerebatan Sarnıcı یکی از شگفتانگیزترین بناهای زیرزمینی استانبول است؛ تالاری عظیم، تاریک و مرطوب در چند قدمی ایاصوفیه که قرنها زیر پای شهر پنهان مانده بود. این آبانبار در نگاه اول فقط یک سازه مهندسی برای ذخیره آب به نظر میرسد، اما ستونهای بیشمار، سکوت سنگین، نور کم، انعکاس آب و دو سر مرموز مدوسا، آن را به یکی از اسرارآمیزترین مکانهای تاریخی ترکیه تبدیل کردهاند.
کشف دوباره آبانباری فراموششده
در قرن شانزدهم، زمانی که استانبول پایتخت امپراتوری عثمانی بود، پژوهشگر و جهانگرد فرانسوی پترُس گیلیوس / Petrus Gyllius برای بررسی آثار بیزانسی به شهر آمد. او در حدود سال ۱۵۴۵ میلادی از مردم محلی شنید که برخی خانههای اطراف ایاصوفیه از سوراخهایی در کف، آب بیرون میکشند و حتی گاهی از همان آب ماهی میگیرند.
این روایت عجیب، گیلیوس را کنجکاو کرد. او با قایقی کوچک وارد فضای زیرزمینی شد و با تالاری وسیع، تاریک و ستوندار روبهرو شد؛ سازهای که در دوران بیزانس برای ذخیره و تأمین آب ساخته شده بود، اما پس از گذر قرنها تا حد زیادی از حافظه عمومی شهر محو شده بود.
آبانبار باسیلیکا چرا ساخته شد؟
آبانبار باسیلیکا در دوره امپراتور بیزانسی ژوستینین یکم / Justinian I و در حدود سال ۵۳۲ میلادی ساخته شد؛ یعنی در همان دورهای که بازسازی بزرگ ایاصوفیه نیز انجام گرفت. گفته میشود این آبانبار روی محل یک بنای عمومی قدیمیتر، احتمالاً یک باسیلیکای رومی، ساخته شده و به همین دلیل در منابع غربی به نام Basilica Cistern شناخته میشود.
هدف اصلی آن، ذخیره آب برای کاخ بزرگ قسطنطنیه و ساختمانهای مهم اطراف بود. قسطنطنیه، پایتخت امپراتوری بیزانس، شهری محاصرهپذیر و استراتژیک بود؛ بنابراین داشتن شبکهای از آبانبارها برای دوران خشکسالی، محاصره یا بحران، اهمیت حیاتی داشت.
یک شاهکار مهندسی زیرزمینی
آبانبار باسیلیکا از نظر ابعاد و معماری، یکی از بزرگترین آبانبارهای بازمانده از دوران بیزانس در استانبول است. این سازه حدود ۹۸۰۰ مترمربع وسعت دارد و ابعاد آن تقریباً ۱۳۸ متر در ۶۵ متر است.
درون آن ۳۳۶ ستون مرمری قرار دارد که در ۱۲ ردیف ۲۸تایی چیده شدهاند. ارتفاع بیشتر ستونها حدود ۹ متر است. ظرفیت آبانبار در منابع مختلف حدود ۸۰ هزار مترمکعب و گاهی نزدیک به ۱۰۰ هزار تن آب ذکر شده است.
آب این سازه از طریق شبکهای از قناتها و آبراهههای بیزانسی، از جمله مسیرهای مرتبط با سامانه آبرسانی شمال شهر، تأمین میشد. این شبکه بخشی از سیستم پیچیده آبرسانی قسطنطنیه بود؛ شهری که برای قرنها یکی از مهمترین مراکز سیاسی، نظامی و تجاری جهان محسوب میشد.
چرا ستونها با هم فرق دارند؟
یکی از نکات جالب آبانبار باسیلیکا این است که ستونهای آن کاملاً یکدست نیستند. برخی سادهاند، برخی سرستونهای کورنتی دارند و برخی دیگر سبک متفاوتی نشان میدهند. دلیل این تفاوت، احتمالاً استفاده دوباره از مصالح بناهای قدیمیتر است؛ روشی که در معماری رومی و بیزانسی رایج بود و به آن اسپولیا / Spolia گفته میشود.
در واقع بسیاری از ستونها و قطعات سنگی آبانبار احتمالاً از ساختمانهای متروک یا قدیمیتر آورده شدهاند. همین موضوع باعث شده آبانبار شبیه تالاری باشد که تکههایی از تاریخهای مختلف را در خود نگه داشته است.
راز سرهای مدوسا
مرموزترین بخش آبانبار، دو سر سنگی عظیم مدوسا است که در پایه دو ستون قرار گرفتهاند؛ یکی به پهلو و دیگری وارونه. مدوسا در اسطورهشناسی یونان، موجودی از گروه گورگونها بود که موهایی از مار داشت و نگاهش انسان را به سنگ تبدیل میکرد.
اما چرا سرهای مدوسا در آبانباری بیزانسی، آن هم وارونه و کناره، استفاده شدهاند؟
پاسخ قطعی وجود ندارد. رایجترین توضیح پژوهشگران این است که این قطعات از یک بنای رومی قدیمیتر جدا شده و بهعنوان پایه ستون دوباره به کار رفتهاند. وارونه یا خوابیده بودن آنها نیز ممکن است صرفاً به دلیل تناسب سازهای و تنظیم ارتفاع ستونها باشد.
با این حال، روایتهای نمادین هم وجود دارد. برخی میگویند قرار دادن مدوسا بهصورت وارونه یا پهلو، برای خنثی کردن قدرت نگاه او بوده است. این توضیح جذاب است، اما بیشتر در محدوده تفسیر و افسانه قرار میگیرد و سند قطعی تاریخی برای آن وجود ندارد.
ستون اشک و افسانههای تاریک
در آبانبار باسیلیکا ستونی معروف به ستون اشک یا ستون چشم مرغ نیز دیده میشود. روی این ستون نقشهایی شبیه چشم، اشک یا طرحهای برجسته وجود دارد. بعضی روایتهای محلی آن را به یاد کارگرانی میدانند که در ساخت آبانبار جان باختند یا رنج کشیدند؛ اما این هم بیشتر یک روایت عامیانه است تا واقعیت تاریخی اثباتشده.
فضای تاریک، رطوبت، صدای چکیدن آب و انعکاس صدا در تالار زیرزمینی باعث شده آبانبار همیشه با داستانهای رازآلود همراه باشد. در گذشته، صداهایی که از اعماق آب شنیده میشدند، برای برخی مردم نشانهای شوم یا ماورایی به نظر میرسیدند. امروز این صداها با جریان آب، پژواک طبیعی و ویژگیهای آکوستیک فضا توضیح داده میشوند؛ اما همین حس ابهام هنوز بخشی از جذابیت مکان است.
از فراموشی تا جاذبه گردشگری
آبانبار باسیلیکا در دوره عثمانی کاملاً بیاستفاده نبود، اما اهمیت اصلی خود را بهتدریج از دست داد. در دوران مدرن، این سازه چندین بار مرمت شد. یکی از مهمترین مرمتها در دهه ۱۹۸۰ میلادی انجام گرفت و آبانبار در سال ۱۹۸۷ بهعنوان موزه و جاذبه گردشگری برای بازدید عمومی افتتاح شد.
در سالهای اخیر نیز مرمتهای گستردهتری برای مقاومسازی و بهبود مسیر بازدید انجام شد و این مکان دوباره با نورپردازی و چیدمان هنری جدید به یکی از پربازدیدترین نقاط تاریخی استانبول تبدیل شد.
در نهایت، آبانبار باسیلیکا فقط یک مخزن آب قدیمی نیست؛ بخشی از حافظه زیرزمینی استانبول است. این بنا داستان امپراتوری بیزانس، مهندسی شهری، استفاده دوباره از سنگهای باستانی، افسانههای مدوسا و تخیل مردم محلی را در خود جمع کرده است.
شاید راز اصلی باسیلیکا همین باشد: جایی که برای ذخیره آب ساخته شد، اما قرنها بعد به مخزن داستانها، ترسها و شگفتیهای استانبول تبدیل شد.
