«پاکس رومانا» (Pax Romana) یا «صلح رومی» نام دورهای نزدیک به دو قرن در تاریخ روم باستان است که معمولا از سال ۲۷ پیش از میلاد تا سال ۱۸۰ میلادی در نظر گرفته میشود. این دوران با استقرار حکومت آگوستوس (Augustus) آغاز شد و با مرگ مارکوس اورلیوس (Marcus Aurelius)، آخرین فرمانروای گروه مشهور به «پنج امپراتور خوب»، پایان یافت.
پاکس رومانا را اغلب عصر طلایی امپراتوری روم مینامند؛ دورانی که ثبات سیاسی، رشد اقتصادی، گسترش شهرها، توسعه راهها و شکوفایی هنر و معماری، چهره سرزمینهای زیر فرمان روم را تغییر داد. جمعیت امپراتوری در اوج این دوره، بر اساس برخی برآوردها، به حدود ۷۰ میلیون نفر رسید و در سال ۱۱۷ میلادی، قلمرو روم در زمان تراژان (Trajan) بیشترین وسعت تاریخی خود را تجربه کرد.
بااینحال، تعبیر «صلح رومی» نباید ما را به اشتباه بیندازد. این دوران نه خالی از جنگ بود و نه برای تمام ملتهای زیر فرمان روم به یک اندازه آرام و طلایی به شمار میرفت. شورشهای داخلی، لشکرکشیهای توسعهطلبانه، سرکوبهای خونین و جنگ با همسایگانی مانند اشکانیان همچنان ادامه داشت. صلح مورد نظر رومیان، بیش از آنکه به معنای نبود جنگ باشد، به معنای برقراری نظمی بود که قدرت برتر روم آن را تضمین میکرد.
پاکس رومانا دقیقا به چه معناست؟
عبارت لاتین «پاکس رومانا» به معنای «صلح رومی» است. نخستین کاربرد شناختهشده این اصطلاح به نوشتهای از سنکای جوان (Seneca the Younger) در سال ۵۵ میلادی بازمیگردد.
در تعریف سنتی، پاکس رومانا دورهای از ثبات نسبی در داخل امپراتوری بود که طی آن جنگهای داخلی گسترده کاهش یافت، راههای زمینی و دریایی امنتر شدند و حکومت مرکزی توانست نظم خود را در سرزمین وسیعی از بریتانیا تا مصر و از شبهجزیره ایبری تا مرزهای بینالنهرین برقرار کند.
واژه «نسبی» در این تعریف اهمیت زیادی دارد. در این دو قرن، امپراتوری روم همچنان درگیر جنگهای خارجی، شورشهای محلی و رقابتهای سیاسی بود. برای نمونه، جنگهای روم و اشکانیان، شورشهای یهودیان، فتح داکیه و لشکرکشیهای متعدد در بریتانیا، ژرمانیا و شرق در همین دوره رخ دادند.
بنابراین، پاکس رومانا را باید در مقایسه با جنگهای داخلی و خشونت سیاسی اواخر جمهوری روم یا بحرانهای شدید سده سوم میلادی، دورهای آرامتر دانست؛ نه عصری کاملا بدون جنگ.
آغاز پاکس رومانا؛ از جنگ داخلی تا حکومت یکنفره
جمهوری روم در سده نخست پیش از میلاد گرفتار مجموعهای از جنگهای داخلی، ترورها و رقابت فرماندهان نظامی شده بود. پس از قتل ژولیوس سزار (Julius Caesar) در سال ۴۴ پیش از میلاد، قدرت میان سه چهره اصلی تقسیم شد:
- اکتاویان (Octavian)، وارث و فرزندخوانده ژولیوس سزار
- مارک آنتونی (Mark Antony)، فرمانده و همپیمان پیشین سزار
- مارکوس امیلیوس لپیدوس (Marcus Aemilius Lepidus)، سیاستمدار و فرمانده رومی
این اتحاد با عنوان «حکومت سهنفره دوم» شناخته میشود، اما دوام چندانی نداشت. اکتاویان ابتدا لپیدوس را از قدرت کنار زد و سپس وارد رقابتی تمامعیار با آنتونی شد.
مارک آنتونی در آن زمان با کلئوپاترای هفتم (Cleopatra VII)، ملکه مصر، متحد شده بود. اکتاویان این رابطه را به ابزاری تبلیغاتی تبدیل کرد و آنتونی را فرماندهی معرفی کرد که منافع روم را فدای یک ملکه خارجی کرده است.
سرانجام، ناوگان اکتاویان در دوم سپتامبر سال ۳۱ پیش از میلاد، آنتونی و کلئوپاترا را در نبرد آکتیوم (Battle of Actium) شکست داد. نیروهای پیروز اکتاویان مصر را تصرف کردند و آنتونی و کلئوپاترا در سال ۳۰ پیش از میلاد به زندگی خود پایان دادند.
پس از این پیروزی، رقیب جدی دیگری برای اکتاویان باقی نماند.
چگونه اکتاویان به آگوستوس تبدیل شد؟
سنای روم در سال ۲۷ پیش از میلاد عنوان «آگوستوس» را به اکتاویان داد. این عنوان معنایی نزدیک به «بزرگمنش»، «والامقام» یا «مقدس» داشت و آغاز شکل تازهای از حکومت در روم را نشان میداد.
آگوستوس ترجیح میداد خود را «پرینکپس» (Princeps) یا «نخستین شهروند» بنامد. او ظاهرا بسیاری از نهادهای جمهوری، از جمله سنا، را حفظ کرد؛ اما در عمل اختیار ارتش، استانهای مهم، منابع مالی و تصمیمهای کلیدی سیاسی را در دست داشت.
نظامی که آگوستوس به وجود آورد، «پرینکیپاته» (Principate) نامیده میشود؛ شکلی از حکومت سلطنتی که در پوشش سنتهای جمهوری فعالیت میکرد. او بهجای آنکه آشکارا خود را پادشاه اعلام کند، قدرتهای مختلف را مرحلهبهمرحله در اختیار گرفت و تصویری از یک شهروند برتر و خدمتگزار جمهوری ارائه داد.
آگوستوس همچنین فرماندهان و خاندانهای بانفوذ را در ساختار حکومت خود جای داد. این ائتلاف سیاسی، احتمال شکلگیری جنگ داخلی دیگری را کاهش داد و به او امکان داد نظام تازه را بدون کنار گذاشتن کامل ظاهر جمهوری تثبیت کند.
آیا صلح بلافاصله برقرار شد؟
با شکست آنتونی و کلئوپاترا، جنگهای داخلی بزرگ پایان یافتند؛ اما آرامش در سراسر قلمرو روم بلافاصله برقرار نشد. درگیریها در هیسپانیا، آلپ و برخی مناطق مرزی ادامه داشت و آگوستوس برای تثبیت قدرت روم لشکرکشیهای متعددی انجام داد.
یکی از نمادهای صلح در روم باستان، بسته شدن دروازههای معبد ژانوس (Janus) بود. این دروازهها در زمان جنگ باز و هنگام برقراری صلح بسته میشدند. آگوستوس در دوره حکومتش چند بار دستور بسته شدن آنها را صادر کرد تا نشان دهد نظم به قلمرو روم بازگشته است.
او همچنین بنای «محراب صلح آگوستوس» (Ara Pacis Augustae) را ساخت. این بنای یادبود فقط اثری هنری نبود، بلکه بخشی از برنامه تبلیغاتی حکومت محسوب میشد. آگوستوس میخواست مردم باور کنند که آرامش، ثروت و رفاه حاصل نظام سیاسی جدید اوست.
صلح از نگاه رومیان چه مفهومی داشت؟
برداشت رومیان از صلح با معنای امروزی آن تفاوت داشت. در نگاه آنان، صلح لزوما نتیجه توافق برابر میان دو طرف نبود؛ بلکه اغلب زمانی برقرار میشد که دشمن شکست خورده و توان مقاومت خود را از دست داده باشد.
به بیان دیگر، پاکس رومانا نوعی «صلح برآمده از برتری» بود. ارتش روم شورشها را سرکوب میکرد، مرزها را زیر نظر داشت و ملتهای تابع را وادار به پذیرش قوانین و خواستههای امپراتوری میکرد.
آگوستوس با استفاده از سکهها، بناهای یادبود، آیینهای عمومی و حمایت از شاعران و نویسندگان، این تصور را گسترش داد که امنیت و شکوفایی بدون حکومت متمرکز او ممکن نیست. امپراتوران بعدی نیز همین روش را ادامه دادند و تصویر الهه صلح یا واژه «پاکس» را روی سکههای خود به نمایش گذاشتند.
از این منظر، پاکس رومانا هم یک واقعیت سیاسی و اقتصادی بود و هم مفهومی تبلیغاتی که مشروعیت حکومت امپراتور را تقویت میکرد.
ارتش حرفهای؛ ستون اصلی صلح رومی
ثبات پاکس رومانا بدون ارتش قدرتمند روم امکانپذیر نبود. آگوستوس ارتشی حرفهای و دائمی ایجاد کرد که سربازان آن حقوق منظم دریافت میکردند و پس از پایان خدمت، از پاداش یا زمین برخوردار میشدند.
او بیشتر لژیونها را در مرزهای حساس مستقر کرد. رودهای راین و دانوب در اروپا، بیابانهای آفریقای شمالی و مرزهای شرقی نزدیک قلمرو اشکانیان از مهمترین خطوط دفاعی روم بودند.
این آرایش چند نتیجه مهم داشت:
- احتمال حضور فرماندهان نیرومند و سربازانشان در پایتخت کاهش یافت.
- مرزهای امپراتوری زیر نظارت دائمی قرار گرفت.
- جابهجایی نیروها در زمان شورش یا حمله خارجی سریعتر شد.
- مناطق داخلی از جنگهای بزرگ و مستمر فاصله گرفتند.
- تجارت و رفتوآمد در بخش بزرگی از قلمرو امنیت بیشتری پیدا کرد.
بااینحال، همین ارتش میتوانست به عامل بیثباتی تبدیل شود. هرگاه لژیونها از فرمانده یا امپراتوری خاص حمایت میکردند، انتقال قدرت ممکن بود به کودتا و جنگ داخلی بینجامد.
مشکل جانشینی؛ نقطهضعف نظام آگوستوس
آگوستوس توانست ساختار سیاسی تازهای به وجود آورد، اما روش روشن و پایداری برای جانشینی امپراتور تعیین نکرد. از آنجا که حکومت همچنان ظاهر جمهوری را حفظ میکرد، امپراتور نمیتوانست تاجوتخت را مانند یک پادشاه عادی به وارث خود تحویل دهد.
پس از مرگ یا برکناری هر فرمانروا، سنا، ارتش، گارد پرتورین و خاندان سلطنتی میتوانستند در انتخاب جانشین نقش داشته باشند. همین ابهام بارها به توطئه، قتل و جنگ داخلی انجامید.
آگوستوس پس از مرگ چند جانشین احتمالی، سرانجام تیبریوس (Tiberius) را به فرزندخواندگی پذیرفت. تیبریوس نیز مجبور شد ژرمانیکوس (Germanicus)، یکی از اعضای محبوب خاندان سلطنتی، را به فرزندخواندگی قبول کند.
با مرگ آگوستوس در سال ۱۴ میلادی، قدرت به تیبریوس رسید. انتقال نسبتا آرام قدرت نشان داد نظام جدید میتواند پس از مرگ بنیانگذارش نیز ادامه پیدا کند، هرچند بحران جانشینی همچنان حلنشده باقی ماند.
امپراتوران نخستین پاکس رومانا
تیبریوس در سالهای نخست حکومت، اختیارات زیادی به سنا داد؛ اما بهتدریج از رم فاصله گرفت و اداره امور را به مقامهای نزدیک خود سپرد. سالهای پایانی فرمانروایی او با محاکمههای سیاسی و اعدام مخالفان همراه شد. بااینحال، برخی پژوهشگران معتقدند تصویر او بهعنوان فرمانروایی کاملا ستمگر، تا حدی زیر تاثیر منابع خصمانه باستانی شکل گرفته است.
پس از او، گایوس ژولیوس سزار ژرمانیکوس (Gaius Julius Caesar Germanicus)، مشهور به کالیگولا (Caligula)، به قدرت رسید. منابع باستانی او را فرمانروایی خشن، نامتعادل و خودکامه معرفی کردهاند. داستانهایی مانند تصمیم او برای واگذاری مقام سیاسی به اسب محبوبش بسیار مشهورند، اما اعتبار همه این گزارشها قطعی نیست.
کالیگولا پس از چهار سال حکومت به دست اعضای گارد خود کشته شد و عمویش کلودیوس (Claudius) به قدرت رسید. کلودیوس برخلاف انتظار بسیاری از اشراف، فرمانروایی توانمند از کار درآمد. فتح بریتانیا و توسعه دستگاه اداری روم از مهمترین اتفاقات دوران او بود.
مرگ کلودیوس نیز به مسمومیت نسبت داده شده و همسرش آگریپینای جوان (Agrippina the Younger) متهم شده است که برای به قدرت رساندن پسرش، نرون (Nero)، او را کشته بود. بااینحال، مانند بسیاری از قتلهای سیاسی روم باستان، جزییات این ماجرا نیز با قطعیت کامل روشن نیست.
نرون و بحران سال چهار امپراتور
نرون در آغاز حکومت خود اختیاراتی به سنا واگذار کرد، اما بهتدریج به فرمانروایی سرکوبگر تبدیل شد. قتل مادرش، حذف مخالفان و مجازاتهای گسترده از تاریکترین بخشهای سلطنت او به شمار میروند.
داستان مشهور نوازندگی نرون هنگام آتشسوزی بزرگ رم نیز باید با احتیاط روایت شود. ساز ویولن در آن دوره هنوز وجود نداشت و گزارشهای موجود درباره رفتار واقعی او هنگام آتشسوزی با یکدیگر اختلاف دارند. بااینحال، مخالفان از این حادثه برای نشان دادن بیتفاوتی و خودخواهی امپراتور استفاده کردند.
پس از شورش چند استان و فرمانده نظامی، نرون در سال ۶۸ میلادی خودکشی کرد. مرگ او به حکومت خاندان ژولیو کلودین پایان داد و روم وارد بحرانی شد که «سال چهار امپراتور» نام گرفت.
در فاصله کوتاهی، چهار نفر برای تصاحب قدرت با یکدیگر رقابت کردند:
- گالبا (Galba)
- اتو (Otho)
- ویتلیوس (Vitellius)
- وسپاسیان (Vespasian)
گالبا به دلیل سیاستهای سختگیرانه و خودداری از پرداخت پاداش وعدهدادهشده به سربازان محبوبیت خود را از دست داد و کشته شد. اتو پس از شکست در برابر نیروهای ویتلیوس خودکشی کرد تا از ادامه خونریزی جلوگیری کند. ویتلیوس نیز نتوانست پشتیبانی عمومی و نظامی پایداری به دست آورد.
سرانجام وسپاسیان، فرماندهای که نیروهای قدرتمندی در شرق در اختیار داشت، پیروز شد و سلسله فلاویان را بنیان گذاشت. این بحران نشان داد که ارتش میتواند امپراتور بسازد یا او را از قدرت پایین بکشد؛ خطری که در سدههای بعد بارها تکرار شد.
بازگشت ثبات در دوران فلاویان
وسپاسیان پس از جنگ داخلی، وضعیت مالی و اداری امپراتوری را سامان داد. او توانست ثبات را بازگرداند و ساخت پروژه بزرگی را آغاز کند که بعدها به یکی از مشهورترین نمادهای روم تبدیل شد: آمفیتئاتر فلاویان، معروف به کولوسئوم (Colosseum).
پس از وسپاسیان، پسرش تیتوس (Titus) به حکومت رسید. تکمیل کولوسئوم، فوران کوه وزوو و نابودی شهرهای پمپئی و هرکولانیوم در دوره کوتاه فرمانروایی او رخ داد. تیتوس به دلیل واکنش به حوادث و تلاش برای کمک به آسیبدیدگان، تصویر نسبتا مثبتی در منابع تاریخی دارد.
جانشین او دومیتیان (Domitian) بود که با وجود تواناییهای اداری و نظامی، روابط پرتنشی با سنا داشت و سرانجام در یک توطئه درباری کشته شد.
پنج امپراتور خوب؛ اوج ثبات امپراتوری
آخرین بخش مهم پاکس رومانا با حکومت فرمانروایانی همراه شد که در تاریخ با عنوان «پنج امپراتور خوب» شناخته میشوند:
- نروا (Nerva)
- تراژان
- هادریان (Hadrian)
- آنتونینوس پیوس (Antoninus Pius)
- مارکوس اورلیوس
این عنوان را تاریخنگاران دورههای بعد به آنان دادهاند و به معنای بینقص بودن تمام سیاستهایشان نیست. بااینحال، حکومت این پنج امپراتور در مقایسه با بسیاری از دورههای دیگر، از ثبات، مدیریت کارآمد و انتقال نسبتا منظم قدرت برخوردار بود.
در بیشتر این دوره، امپراتور جانشینی شایسته را به فرزندخواندگی میپذیرفت. این روش تا حدی مشکل جانشینی را کاهش داد و مانع رسیدن خودکار یک وارث ناتوان به قدرت شد.
روم در دوران تراژان به بیشترین وسعت رسید
امپراتوری روم در سال ۱۱۷ میلادی و در پایان حکومت تراژان به بیشترین وسعت تاریخی خود رسید. فتوحات او در داکیه ثروت فراوانی وارد خزانه کرد و لشکرکشیاش به شرق نیز بخشهایی از قلمرو اشکانیان را موقتا زیر سلطه روم قرار داد.
این قلمرو وسیع از بریتانیا در شمالغرب اروپا تا مصر و شمال آفریقا امتداد داشت و بخشهایی از خاور نزدیک و بینالنهرین را نیز دربر میگرفت.
بااینحال، گسترش بیش از اندازه هزینههای سنگینی داشت. هادریان، جانشین تراژان، از برخی فتوحات شرقی عقبنشینی کرد و بهجای کشورگشایی بیشتر، تحکیم و دفاع از مرزها را در اولویت قرار داد. دیوار هادریان در بریتانیا یکی از شناختهشدهترین یادگارهای این سیاست است.
رشد تجارت در سایه جادهها و دریاهای امنتر
یکی از مهمترین دستاوردهای پاکس رومانا، گسترش تجارت بود. کاهش جنگهای داخلی، مقابله با دزدان دریایی، یکپارچگی سیاسی و وجود شبکه گسترده جادهها، جابهجایی کالا را آسانتر کرد.
بازرگانان میتوانستند کالاهای خود را در مسافتهای بسیار طولانی حمل کنند. غلات مصر و شمال آفریقا، روغن زیتون هیسپانیا، شراب ایتالیا، فلزات بریتانیا، شیشه و منسوجات شرق مدیترانه و کالاهای تجملی آسیا در شبکه تجاری روم گردش داشتند.
رومیان برای تهیه ابریشم، ادویه، سنگهای قیمتی و عقیق به مسیرهای شرقی وابسته بودند. بخشی از این کالاها از راه واسطههای اشکانی و شبکههای تجاری متصل به هند و چین به قلمرو روم میرسید.
دریای مدیترانه به محور اصلی این اقتصاد تبدیل شده بود. رومیان آن را «دریای ما» مینامیدند؛ زیرا بیشتر سواحلش زیر فرمان مستقیم یا نفوذ آنان قرار داشت.
البته سفر دریایی همچنان با خطر توفان، کشتیشکستگی و حملات پراکنده راهزنان همراه بود. منظور از دریای امن در این دوره، کاهش نسبی ناامنی و وجود نظارت حکومتی است، نه از میان رفتن کامل خطرها.
پول مشترک و بازار یکپارچه
نظام پولی نسبتا هماهنگ، تجارت میان استانها را سادهتر کرد. سکههای رومی در بخش وسیعی از امپراتوری پذیرفته میشدند و بازرگانان برای فعالیت در هر منطقه مجبور نبودند با نظام مالی کاملا متفاوتی روبهرو شوند.
حکومت همچنین مالیات دریافت میکرد، بندرها را توسعه میداد و بر مسیرهای مهم نظارت داشت. قوانین و قراردادهای رومی نیز چارچوب مشخصتری برای مالکیت، تجارت و حل اختلافها ایجاد میکردند.
این شرایط به پیدایش نوعی بازار فرامنطقهای کمک کرد؛ بازاری که در آن کمبود غلات در یک منطقه میتوانست با واردات از استانی دیگر جبران شود. البته اقتصاد روم همچنان به کشاورزی، نیروی کار بردگان و مالیات استانهای تابع وابسته بود و نباید آن را با اقتصادهای صنعتی امروز مقایسه کرد.
انقلاب عمرانی؛ از جاده تا آبراه
شبکه جادههای رومی در ابتدا با هدف جابهجایی سریع لژیونها ساخته شد، اما بهتدریج به زیرساختی حیاتی برای تجارت، پست حکومتی و سفر تبدیل شد.
راههای سنگفرششده، پلها، ایستگاههای بینراهی و مسیرهای مشخص، ارتباط میان شهرها و استانها را تقویت کردند. عبارت مشهور «همه راهها به رم ختم میشوند» بازتابی از جایگاه پایتخت در این شبکه ارتباطی است.
دوران پاکس رومانا همچنین شاهد توسعه بناهای عمومی بود:
- آبراهها برای انتقال آب به شهرها
- حمامهای عمومی
- میدانهای مرکزی یا فرومها
- تماشاخانهها و آمفیتئاترها
- ورزشگاهها
- معابد
- پلها و بندرها
- سامانههای فاضلاب و آبرسانی
رومیان با استفاده گسترده از بتن، طاق و گنبد توانستند بناهایی عظیم و بادوام بسازند. کولوسئوم و پانتئون از مشهورترین نمونههای معماری مرتبط با این دوران هستند، هرچند ساختمان امروزی پانتئون در زمان هادریان تکمیل شد.
رشد شهرها و گسترش سبک زندگی رومی
شهرها در دوران پاکس رومانا به مراکز اداری، اقتصادی و فرهنگی تبدیل شدند. بسیاری از شهرهای استانی با الگوی شهرسازی رومی توسعه یافتند و دارای میدان مرکزی، حمام، معبد، تماشاخانه و ساختمانهای حکومتی شدند.
گسترش شهرها به معنای یکسان شدن کامل فرهنگها نبود. زبانها، باورها و سنتهای محلی همچنان ادامه داشتند، اما در کنار آنها قوانین، معماری، پوشش، شیوه حکمرانی و زبانهای رایج امپراتوری گسترش یافتند.
لاتین در غرب امپراتوری نفوذ بیشتری پیدا کرد، درحالیکه یونانی همچنان زبان مهم فرهنگ، آموزش و تجارت در شرق باقی ماند. همین ترکیب، فرهنگی چندلایه به وجود آورد که هم رومی بود و هم عناصر محلی و هلنیستی را در خود حفظ میکرد.
فرایندی که طی آن جوامع تابع برخی جنبههای سبک زندگی و ساختار سیاسی روم را میپذیرفتند، معمولا «رومیسازی» نامیده میشود. بااینحال، این فرایند همیشه داوطلبانه و یکطرفه نبود؛ خود رومیان نیز از فرهنگ، دین، هنر و دانش ملتهای دیگر تاثیر میگرفتند.
شکوفایی ادبیات، هنر و معماری
ثبات سیاسی و حمایت اشراف و امپراتوران، زمینه را برای رشد ادبیات و هنر فراهم کرد. ویرژیل (Virgil)، هوراس (Horace)، اووید (Ovid) و لیوی (Livy) از چهرههای برجسته عصر آگوستوس بودند.
اثر حماسی «انهاید» (Aeneid) نوشته ویرژیل، داستان پیدایش اسطورهای روم را روایت میکرد و میان گذشته افسانهای شهر و حکومت آگوستوس پیوند برقرار میساخت. به همین دلیل، این اثر علاوه بر ارزش ادبی، با فضای سیاسی و تبلیغاتی دوران نیز ارتباط داشت.
مجسمهسازی، نقاشی دیواری، موزاییک و معماری نیز رونق گرفتند. هنر رومی از سنتهای یونانی تاثیر فراوانی پذیرفت، اما بهتدریج زبان تصویری خاص خود را در نمایش قدرت، زندگی روزمره و چهرههای سیاسی شکل داد.
شکوفایی فرهنگی فقط به رم محدود نبود. شهرهایی مانند اسکندریه، آتن، انطاکیه، افسوس و کارتاژ نیز مراکز مهم دانش، تجارت و هنر به شمار میرفتند.
جمعیت ۷۰ میلیونی؛ برآوردی قابل بحث
در برخی پژوهشها، جمعیت امپراتوری روم در اوج پاکس رومانا حدود ۷۰ میلیون نفر برآورد شده است. بر پایه شماری از محاسبات، این جمعیت ممکن است نزدیک به یکسوم جمعیت جهان آن زمان بوده باشد.
بااینحال، آمار دقیق جمعیت جهان باستان در دست نیست. سرشماریهای رومی نیز تمام مناطق و گروههای اجتماعی را به شکلی یکسان ثبت نمیکردند. به همین دلیل، ارقام ارائهشده میان پژوهشگران متفاوت است.
صرفنظر از عدد دقیق، روشن است که روم بر یکی از بزرگترین و پرجمعیتترین نظامهای سیاسی جهان باستان فرمان میراند. تامین غذا، آب و امنیت چنین جمعیتی به شبکه پیچیدهای از مالیات، تجارت، کشاورزی، حملونقل و مدیریت استانی نیاز داشت.
پاکس رومانا و صلح هان در چین
پاکس رومانا تقریبا با بخشی از دوران ثبات امپراتوری هان در چین همزمان بود. برخی تاریخنگاران برای این دوره در شرق آسیا از اصطلاح «پاکس سینیکا» (Pax Sinica) یا «صلح چینی» استفاده میکنند.
ثبات نسبی در دو سوی اوراسیا به رشد مسیرهای تجاری طولانی کمک کرد. هرچند بازرگانان رومی و چینی معمولا مستقیما با یکدیگر دیدار نمیکردند، کالاها از طریق زنجیرهای از واسطهها و حکومتهای میانجی جابهجا میشدند.
شبکهای که بعدها با عنوان جاده ابریشم شناخته شد، ابریشم چین، ادویه و سنگهای قیمتی را به غرب میرساند و فلزات، شیشه و برخی کالاهای مدیترانهای را به سوی شرق منتقل میکرد. شاهنشاهی اشکانی نیز یکی از بازیگران اصلی و واسطههای مهم این مبادلات بود.
آیا عیسی مسیح در دوران پاکس رومانا زندگی میکرد؟
بله. عیسی مسیح (Jesus Christ) در دوران پاکس رومانا زندگی میکرد. تاریخ دقیق تولد او مشخص نیست، اما معمولا تولدش را حدود سالهای ۶ تا ۴ پیش از میلاد و در دوره حکومت آگوستوس در نظر میگیرند.
فعالیتهای دینی و درگذشت عیسی مسیح نیز احتمالا در حدود سال ۳۰ میلادی، هنگام حکومت تیبریوس، رخ داد. پونتیوس پیلاطس (Pontius Pilate) در آن زمان فرماندار رومی یهودیه بود.
یهودیه بخشی از جهان زیر سلطه روم محسوب میشد، اما منطقهای کاملا آرام نبود. تنشهای دینی، مالیاتی و سیاسی سرانجام به شورشهای بزرگی علیه حکومت روم انجامید.
شبکه جادهها، مسیرهای دریایی، شهرهای بههمپیوسته و رواج زبان یونانی در شرق امپراتوری، بعدها به پیروان نخستین مسیحیت کمک کرد تا آموزههای خود را در مدیترانه گسترش دهند. پولس رسول و دیگر مبلغها از همین شبکه ارتباطی برای سفر میان شهرهای مختلف استفاده کردند.
بااینحال، نباید توسعه مسیحیت را فقط نتیجه زیرساختهای رومی دانست. باورهای دینی، فعالیت جوامع محلی، شبکههای یهودیان مهاجر و تلاش مبلغها نیز در این فرایند نقشی اساسی داشتند.
چرا پاکس رومانا برای همه یک عصر طلایی نبود؟
توصیف این دوران بهعنوان «عصر طلایی» بیشتر از زاویه حکومت مرکزی، طبقات برخوردار و ثبات امپراتوری صورت میگیرد. میلیونها برده، کشاورز فقیر، معدنچی و ملتهای سرکوبشده تجربه متفاوتی از این نظم داشتند.
اقتصاد روم تا اندازه زیادی بر نیروی کار بردگان استوار بود. مالیاتهای سنگین، مصادره زمین، نابرابری اجتماعی و مجازاتهای خشن نیز بخشی از زندگی در امپراتوری بودند.
شورش بزرگ یهودیان در سالهای ۶۶ تا ۷۳ میلادی، تخریب اورشلیم در سال ۷۰، شورش بارکوخبا در سده دوم و جنگهای خونین فتح داکیه نشان میدهند که پاکس رومانا برای مخالفان روم لزوما به معنای صلح نبود.
ازاینرو، بهتر است این دوران را «ثبات امپراتوری همراه با خشونتهای منطقهای» بدانیم. آرامش مناطق مرکزی اغلب با حضور ارتش و سرکوب مقاومت در مرزها و استانها حفظ میشد.
پاکس امپریا؛ صلحی که قدرت برتر برقرار میکند
موفقیت اصطلاح پاکس رومانا باعث شد تاریخنگاران برای دورههای دیگر نیز از ترکیبهای مشابه استفاده کنند. مفهوم کلی «پاکس امپریا» (Pax Imperia) یا «صلح امپراتوری» به وضعیتی اشاره دارد که یک قدرت برتر، از طریق سلطه سیاسی و نظامی، نظم منطقهای ایجاد میکند.
چنین صلحی ممکن است به ثبات داخلی، تجارت و شکلگیری هویت مشترک کمک کند، اما تنشهای محلی را لزوما از بین نمیبرد. ملتها و جوامع تابع ممکن است همچنان هویت مستقل خود را حفظ کنند و در برابر حکومت مرکزی دست به شورش بزنند.
جنگ نخست یهودیان و رومیان نمونه روشنی از این وضعیت بود. ساختار حکومتی روم بر نهادهای محلی قرار گرفته بود، اما نتوانسته بود اختلافهای عمیق سیاسی، مذهبی و اجتماعی را کاملا حل کند.
مفهوم صلح امپراتوری بعدها بر اندیشه سیاسی امپراتوری بیزانس، اروپای مسیحی و نظریهپردازانی مانند دانته آلیگیری (Dante Alighieri) نیز تاثیر گذاشت.
پایان پاکس رومانا با مرگ مارکوس اورلیوس
سال ۱۸۰ میلادی معمولا پایان سنتی پاکس رومانا در نظر گرفته میشود. در این سال مارکوس اورلیوس درگذشت و پسرش کومودوس (Commodus) جانشین او شد.
مارکوس اورلیوس بهعنوان امپراتوری فیلسوف شناخته میشود، اما دوران او نیز کاملا آرام نبود. جنگهای طولانی در مرز دانوب، درگیری با اشکانیان و همهگیری بیماری، فشار زیادی بر منابع امپراتوری وارد کرد.
کومودوس برخلاف چهار امپراتور پیش از پدرش، پسرِ زیستی امپراتور بود و از طریق جانشینی خانوادگی به قدرت رسید. حکومت او با تنش سیاسی، اعدام مخالفان و افزایش نفوذ درباریان همراه شد. کاسیوس دیو این گذار را حرکت روم «از پادشاهی طلا به پادشاهی آهن و زنگزدگی» توصیف کرده است.
کومودوس در سال ۱۹۲ میلادی به قتل رسید. پس از مرگ او، امپراتوری وارد «سال پنج امپراتور» در سال ۱۹۳ شد؛ دورهای که چند مدعی برای تصاحب تاجوتخت جنگیدند.
آیا سقوط روم بلافاصله آغاز شد؟
مرگ مارکوس اورلیوس پایان نمادین پاکس رومانا بود، اما امپراتوری روم بلافاصله فرو نپاشید. بخش غربی آن نزدیک به سه قرن دیگر، تا سال ۴۷۶ میلادی، دوام آورد و بخش شرقی یا امپراتوری بیزانس نیز حدود هزار سال بیشتر به حیات خود ادامه داد.
پس از کومودوس، سلسله سورانی برای مدتی ثبات را بازگرداند. بحران عمیقتر در سده سوم میلادی پدید آمد؛ بهویژه از سال ۲۳۵ تا ۲۸۴ که امپراتوری با کودتاهای پیدرپی، حملات خارجی، جدایی برخی مناطق، بیماری و مشکلات اقتصادی روبهرو شد.
بنابراین، پایان پاکس رومانا را نباید با آغاز فوری فروپاشی روم یکسان دانست. این اتفاق بیشتر پایان دورهای طولانی از ثبات نسبی و آغاز مسیری پرتنشتر بود که در آن مشکلات ساختاری امپراتوری آشکارتر شدند.
آیا پاکس رومانا واقعا ۲۰۰ سال طول کشید؟
تاریخهای استاندارد ۲۷ پیش از میلاد تا ۱۸۰ میلادی، دورهای کمی بیش از ۲۰۰ سال را دربر میگیرند. بااینحال، همه تاریخنگاران درباره مرزهای زمانی آن توافق ندارند.
برخی پژوهشگران آغاز واقعی صلح رومی را پس از پیروزی اکتاویان در آکتیوم، یعنی سال ۳۱ پیش از میلاد، میدانند. گروهی دیگر معتقدند روم از سده دوم پیش از میلاد و پس از شکست رقیبان اصلی خود، آرامش نسبی را در بخشهایی از مدیترانه برقرار کرده بود.
این ثبات نیز در همه مناطق همزمان آغاز نشد. برای مثال، سیسیل، ایتالیا، دره پو، ایبری، شمال آفریقا و شرق یونانی در زمانهای متفاوتی زیر نظم پایدار روم قرار گرفتند.
در نتیجه، پاکس رومانا علاوه بر یک دوره تاریخی مشخص، نوعی مفهوم تحلیلی است. این اصطلاح به تاریخنگاران کمک میکند ثبات نسبی امپراتوری را توصیف کنند، اما نباید آن را مرزی کاملا دقیق و یکسان برای همه مناطق دانست.
در نهایت، پاکس رومانا دورهای نزدیک به دو قرن بود که در آن امپراتوری روم از ثبات سیاسی نسبی، رشد تجارت، توسعه شهرها و گسترش زیرساختهای ارتباطی برخوردار شد. ارتش حرفهای، جادههای گسترده، مسیرهای دریایی امنتر، پول رایج و مدیریت استانی، سرزمینهای پهناور امپراتوری را به یکدیگر متصل کردند.
در همین دوران، روم به بیشترین وسعت تاریخی خود رسید، جمعیت آن احتمالا به دهها میلیون نفر افزایش یافت و بناهایی مانند کولوسئوم به نماد توان مهندسی امپراتوری تبدیل شدند. شبکه ارتباطی این جهان به گسترش فرهنگ رومی، تبادل کالا میان شرق و غرب و بعدها انتشار مسیحیت کمک کرد.
بااینحال، صلح رومی صلحی کامل و برابر نبود. جنگهای خارجی، شورشها، بردهداری و سرکوب ملتهای تابع همچنان ادامه داشتند. پاکس رومانا بیش از هر چیز نظمی بود که برتری نظامی و سیاسی روم آن را برقرار کرده بود؛ نظمی که برای بسیاری رفاه و امنیت آورد و برای گروهی دیگر با سلطه و خشونت همراه شد.
مرگ مارکوس اورلیوس در سال ۱۸۰ میلادی پایان سنتی این عصر به شمار میرود، اما نه پایان فوری امپراتوری روم. آنچه در این سال خاتمه یافت، دورهای استثنایی از ثبات نسبی بود که تاثیر آن بر سیاست، معماری، تجارت و فرهنگ جهان مدیترانه تا قرنها باقی ماند.
توضیحهای ضروری:
آیا پاکس رومانا واقعا دوران صلح بود؟
اصطلاح «صلح رومی» به نبود کامل جنگ اشاره ندارد. روم در این دوره همچنان با اشکانیان، قبایل اروپایی و شورشهای داخلی میجنگید. منظور اصلی، کاهش جنگهای داخلی بزرگ و برقراری ثبات نسبی در بخشهای مرکزی امپراتوری است.
درباره آمار جمعیت
رقم ۷۰ میلیون نفر یک برآورد تاریخی است و آمار قطعی محسوب نمیشود. نبود سرشماری کامل و تفاوت روشهای محاسبه باعث شده است پژوهشگران ارقام متفاوتی برای جمعیت امپراتوری روم ارائه کنند.
درباره روایت امپراتوران
بسیاری از اطلاعات مربوط به کالیگولا، نرون، تیبریوس و دیگر امپراتوران از نویسندگانی به دست ما رسیده که با آنان دشمنی سیاسی یا طبقاتی داشتند. به همین دلیل، داستانهای جنجالی درباره رفتار این فرمانروایان باید با احتیاط بررسی شوند.
