پرچم زردرنگ «پا روی من نگذار» با تصویر مار زنگی آماده حمله، امروز به یکی از شعارهای مهم جریانهای راستگرای آمریکا تبدیل شده است. این پرچم تاریخی که به «پرچم گدزدن» (Gadsden Flag) معروف است، ریشه در دوران استعمار دارد و در سال ۲۰۱۰ توسط جنبش معاصر «تی پارتی» (Tea Party) دوباره به میدان سیاست بازگشت.
امروزه این پرچم، بار معنایی تیرهتری به خود گرفته و توسط گروههای سیاسی حاشیهای از جمله شبهنظامیان ضددولت استفاده شده است.
تاریخچه این پرچم، بهویژه نماد مار زنگی، ارتباط نزدیکی با بنیامین فرانکلین (Benjamin Franklin)، یکی از محبوبترین پدران بنیانگذار آمریکا دارد. اما پس از حدود ۲۵۰ سال، این پرچم آنقدر سیاسی شده که حتی برخی علاقهمندان به پرچمهای تاریخی امروز از برافراشتن آن خودداری میکنند.
«مار زنگی برای تبهکاران»
پرچم گدزدن به دلیل سه عنصر بصری شاخصش چشمگیر است: زمینه زرد روشن، عبارت «پا روی من نگذار» (Don’t Tread on Me) و تصویر مار زنگی حلقهزده با دندانهای نمایان آماده حمله.
مار زنگی نخستین نماد از این سه بود که با آمریکا پیوند خورد. جان هارتویگسن (John Hartvigsen)، رئیس پیشین انجمن وِکسیکولوژیستهای آمریکای شمالی (North American Vexillological Association)، توضیح میدهد که در سال ۱۷۵۱، استعمارنشینان آمریکایی از رفتار بریتانیا در فرستادن محکومان به ۱۳ مستعمره به شدت ناراحت بودند. دولت بریتانیا ادعا میکرد که این کار به رشد جمعیت آنها کمک میکند، اما فرانکلین این را نپذیرفت و با طنز ویژهاش در مقالهای با عنوان «مار زنگی برای تبهکاران» در روزنامه Pennsylvania Gazette، پاسخ داد.
او با کنایه نوشت: «مارهای زنگی مناسبترین هدیه برای انسانهای مارگونهای هستند که کشور مادر به ما فرستاده.» فرانکلین پیشنهاد داد جعبههایی از مارهای سمی آمریکا را به لندن ارسال کنند تا «بهویژه در باغهای نخستوزیران، لردهای تجارت و اعضای پارلمان» آزادانه بخزند.
«اتحاد یا مرگ» (Join, or Die)
سه سال بعد، در سال ۱۷۵۴، فرانکلین تصویر ماندگاری را خلق کرد که برخی آن را نخستین کارتون سیاسی آمریکا میدانند. این تصویر چوبی، مار بریدهشده به چند بخش را نشان میداد که هر بخش نمایانگر یک مستعمره بود و زیر آن نوشته شده بود «اتحاد یا مرگ» (Join, or Die).
به گفته هارتویگسن، این کارتون دعوت به جنگ با بریتانیا نبود بلکه خواستار اتحاد مستعمرات علیه فرانسه در جنگ فرانسه و سرخپوستان (French and Indian War) بود. فرانکلین میخواست بریتانیا به مستعمرات اجازه حکومت مستقل بیشتری بدهد تا بتوانند خود با فرانسه مقابله کنند، که موفق نشد.
در باور آن زمان، حتی مار تکهتکهشده میتوانست دوباره به هم بچسبد و زنده بماند، نمادی که به مفهوم اتحاد پیوند داشت. بعدها این ایده در نمادهای انقلاب مانند حلقه ۱۳ ستاره یا ۱۳ خط پرچم نخستین آمریکا نیز دیده شد.
«پا روی من نگذار» (Don’t Tread on Me)
در دهه بعد، تصویر مار بریدهشده فرانکلین بهطور گسترده منتشر شد. در سال ۱۷۷۴، پاول ریویر (Paul Revere) طرح مار بریده را در روزنامه Massachusetts Spy بازطراحی کرد تا مار روبهرو با اژدهای بالدار، نماد بریتانیا، قرار گیرد.
با آغاز جنگ در ۱۷۷۵، کریستوفر گدزدن (Christopher Gadsden) از کارولینای جنوبی، نماینده کنگره اول قارهای و ژنرال ارتش قارهای، به ایده نیاز نیروی دریایی به پرچمی متمایز از دزدان دریایی رسید. او پرچم معروف زرد با مار زنگی حلقهزده و شعار «پا روی من نگذار» را طراحی کرد. گفته میشود مار ۱۳ زنگ دارد و اثری از زنگ چهاردهم نیز دیده میشود، شاید دعوتی به استانهای کانادا برای پیوستن.
این پرچم به فرمانده نیروی دریایی، اِسِک هاپکینز (Esek Hopkins)، ارائه شد و بر کشتی پرچمدار USS Alfred برافراشته شد. تفنگداران دریایی نیز در طول جنگ استقلال این پرچم را استفاده کردند.
در همان سال، فرانکلین در نامهای ناشناس با نام «یک حدسزن آمریکایی» (An American Guesser) به روزنامه Pennsylvania Journal، ویژگیهای مار زنگی آمریکایی را به ۱۳ مستعمره نسبت داد: «هرگز حمله را آغاز نمیکند، اما وقتی وارد نبرد شد، هرگز تسلیم نمیشود… هرگز پیش از هشدار به دشمن، آسیبی وارد نمیکند.» او مار با ۱۳ زنگ را نماد اتحاد مستعمرات دانست.
بازگشت پرچم گدزدن
پرچم گدزدن تنها پرچم دوران انقلاب نبود؛ پرچم «First Navy Jack» (نخستین پرچم دریایی امریکا) نیز مار زنگی کشیده شده بر زمینهای از ۱۳ خط قرمز و سفید با شعار «پا روی من نگذار» را نمایش میداد. پس از تصویب پرچم «ستارگان و خطوط» در ۱۷۷۷، همه پرچمهای دیگر کنار گذاشته شدند.
در جنگ داخلی آمریکا، کنفدراسیون جنوبی (Southern Confederates) پرچم گدزدن را در کنار پرچم Stars and Bars (پرچم اولیه کنفدراسیون جنوبی) برافراشت. در ۱۹۷۶ و جشن دویستمین سالگرد استقلال، نیروی دریایی آمریکا دوباره پرچم First Navy Jack را بر کشتیهای خود به اهتزاز درآورد و شعار «پا روی من نگذار» به فرهنگ عمومی بازگشت. همزمان، پرچم گدزدن در میان جنبش لیبرتارین (Libertarian Movement) دهه ۱۹۷۰ محبوب شد.
سال ۲۰۱۰، همزمان با اوجگیری جنبش تی پارتی علیه «دولت بزرگ» و مالیاتهای سنگین، این پرچم به نماد آنها تبدیل شد. حتی هواداران تی پارتی در کنگره آمریکا آن را برای مخالفت با طرح خدمات درمانی باراک اوباما برافراشتند.
هارتویگسن میگوید استفاده بیش از حد سیاسی از این پرچم توسط گروههای تندرو موجب شده او و دیگر علاقهمندان از برافراشتن پرچمهای تاریخی خودداری کنند. از نظر او، «تراژدی اینجاست که این پرچم، مانند بسیاری از نمادهای انقلاب، نماد اتحاد و همدلی بود.»
نماد دوپهلو در سیاست امروز
ابهام معنایی پرچم «پا روی من نگذار» باعث شده گاهی در تجمعات حامیان حق سقط جنین یا مراسم یادبود قربانیان تیراندازی در باشگاه شبانه پالس (Pulse) در اورلاندو، و گاهی در تجمعات راستگرایان و رویدادهای تی پارتی دیده شود.
امروزه در دستکم ۱۲ ایالت آمریکا پلاکهای خودرویی با تصویر این پرچم عرضه میشود و ایالت کانزاس (Kansas) تنها چند هفته پس از حوادث ۶ ژانویه این نوع پلاک را تصویب کرد.
نکته جالب
در سال ۲۰۱۴، یک کارمند آفریقایی-آمریکایی اداره پست ایالات متحده (USPS) شکایتی مبنی بر تبعیض نژادی علیه همکارش ثبت کرد؛ زیرا او مکرراً کلاهی با تصویر پرچم گدزدن و شعار «پا روی من نگذار» به محل کار میآورد. اداره پست شکایت را رد کرد، اما کمیسیون فرصت برابر شغلی (EEOC) حکم داد که با وجود منشأ غیرنژادی پرچم گدزدن، این نماد در برخی زمینهها «پیامهای دارای بار نژادی» یافته و بنابراین شکایت باید بررسی شود.
نهایتا پرچم گدزدن (Gadsden Flag) نمادی چندلایه است؛ از ریشههای تاریخی آن به عنوان پرچم انقلاب آمریکا و نماد اتحاد، تا کاربردهای متضاد در سیاست معاصر و مناقشههای فرهنگی. امروز این پرچم همزمان میتواند نماد آزادی فردی برای برخی، و نشانه وابستگی به جریانهای تندرو برای دیگران باشد. درک معنای آن، نیازمند شناخت کامل تاریخ و فرهنگ شکلگیریاش است.
