اگر تا به حال به عکسهای پرتره قدیمی نگاه کرده باشید، احتمالاً یک نکته مشترک فوراً توجهتان را جلب کرده است: تقریباً هیچکس لبخند نمیزند.
این موضوع حتی در عکسهای عروسی، جشنها و مناسبتهای شاد هم دیده میشود؛ جایی که امروز انتظار داریم چهرهها پر از شادی باشد. بیشتر این عکسها مربوط به اواخر قرن هجدهم و سراسر قرن نوزدهم میلادی هستند. اما چرا مردم در برابر دوربین اینقدر جدی و بیاحساس به نظر میرسند؟
در این مطلب، با نگاهی به تاریخ عکاسی و سنتهای پرترهنگاری، تمام دلایل اصلی این پدیده را بررسی میکنیم.
دوربینهای اولیه؛ دشمن لبخند
گرفتن عکس تا ۲۰ دقیقه طول میکشید!
یکی از مهمترین و شناختهشدهترین دلایل، محدودیتهای فنی دوربینهای اولیه است. دوربینهای اولیه اصلاً شبیه دوربینهای امروزی یا حتی گوشیهای هوشمند نبودند.
- ثبت یک عکس میتوانست بهطور متوسط حدود ۲۰ دقیقه طول بکشد.
- سوژه مجبور بود در تمام این مدت کاملاً بیحرکت بماند.
- کوچکترین حرکت باعث تاری (Blur) و خارج شدن تصویر از فوکوس میشد.
در چنین شرایطی، نگهداشتن یک لبخند مصنوعی برای ۲۰ دقیقه تقریباً غیرممکن بود. به همین دلیل، نشستن با چهرهای آرام و خنثی بسیار سادهتر و عملیتر بود.
البته این وضعیت برای همیشه ادامه نداشت. با پیشرفت فناوری، تا حدود سال ۱۹۰۰ میلادی، دوربینها به سطح بالایی از پیشرفت رسیدند و زمان نوردهی به حدود ۲۰ ثانیه کاهش یافت.
با معرفی دوربینهایی مانند براونی (Brownie) و مدلهای مشابه، عکاسی سریعتر شد و از نظر فنی، لبخند زدن امکانپذیر شد. هرچند این سرعت در مقایسه با امروز بسیار کند است، اما برای آن زمان یک جهش بزرگ محسوب میشد.
عکاسی پرتره؛ جایگزین نقاشی، نه ثبت لحظه
پرتره، یک مراسم جدی و رسمی بود
در آغاز، عکاسی پرتره نه یک سرگرمی، بلکه جایگزینی برای نقاشی پرتره محسوب میشد. پیش از اختراع دوربین، ثبت چهره افراد فقط از طریق نقاشی انجام میشد که ساعتها یا حتی روزها زمان میبرد.
به همین دلیل:
- گرفتن پرتره نشانه یک رویداد مهم بود؛
- برای بزرگداشت تولد، دستاورد، ازدواج یا یک مناسبت خاص انجام میشد؛
- و با نوعی وقار، جدیت و اهمیت تاریخی همراه بود.
این ذهنیت حتی پس از ورود دوربینها هم ادامه پیدا کرد. بسیاری از مردم هنوز معتقد بودند که پرتره، سندی رسمی از وجود و هویت فرد است، نه ثبت یک لحظه شاد و گذرا. در نتیجه، جدی بودن چهره کاملاً با فلسفه پرترهنگاری آن زمان هماهنگ بود.
وسواس ویکتوریاییها به عکاسی از مردگان
وقتی عکاسی «ثبت ابدیت» بود، نه لحظه
یکی دیگر از دلایل مهم چهرههای جدی در عکسهای قدیمی، به دوران ویکتوریایی بازمیگردد. با فراگیر شدن دوربینها، عکاسی آسانتر و در دسترستر شد و در همین دوران، عکاسی از مردگان (Post-mortem Photography) بهشدت رواج پیدا کرد.
برخلاف نگاه امروزی که عکاسی را ثبت «یک لحظه در زمان» میدانیم، در آن دوران عکس نوعی نمایش منجمدشده از یک انسان تلقی میشد. رسم رایج این بود که:
- فرد فوتشده را لباس رسمی میپوشاندند (اغلب سیاه)؛
- او را به حالت نشسته یا ایستاده قرار میدادند؛
- و از او عکس میگرفتند.
این کار نوعی مستندسازی و حتی «گذر به جاودانگی» تلقی میشد. به همین دلیل، بسیاری از پرترههای اولیه با مرگ و سکون پیوند خورده بودند و همین موضوع باعث شده است که چهرههای جدی، بهاشتباه، با تمام عکاسی اولیه تداعی شوند. در واقع، این تصاویر تنها یکی از سبکهای پرترهنگاری بودند، نه تمام آن.
لبخند؛ کاری ناپسند از ۱۸۰۰ تا ۱۹۰۰
لبخند، نشانه حماقت و طبقه پایین جامعه
شاید عجیبترین دلیل، اما از نظر تاریخی بسیار مهم، این باشد که در فاصله قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم، لبخند زدن پسندیده نبود. در فرهنگ ویکتوریایی (Victorian) و ادواردی (Edwardian):
- لبخند زدن رفتاری احمقانه تلقی میشد؛
- به طبقات پایین جامعه نسبت داده میشد؛
- و با وقار، قدرت و اشرافیت در تضاد بود.
در مقابل، چهره جدی و بیحالت بهعنوان:
- باوقارترین،
- قدرتمندترین،
- و شیکترین حالت چهره
شناخته میشد.
اگرچه اثبات قطعی این دیدگاه دشوار است، اما اسناد، متون تاریخی و فرهنگ رایج آن زمان بهخوبی آن را تأیید میکنند. به همین دلیل، افراد آگاهانه تلاش میکردند در عکسها لبخند نزنند تا جدی، محترم و موقر به نظر برسند.
در یک کلام؛ چرا لبخندها ناپدید شده بودند؟
اینکه چرا در عکسهای قدیمی تقریباً هیچکس لبخند نمیزند، نتیجه ترکیب چند عامل مهم است:
- محدودیتهای فنی عکاسی و زمان طولانی نوردهی
- ذهنیت پرتره بهعنوان اثری هنری و رسمی
- رواج عکاسی از مردگان در دوران ویکتوریایی
- باورهای فرهنگی که لبخند را ناپسند و دونپایه میدانست
به همین دلیل است که یافتن یک عکس پرتره قدیمی با لبخند واقعی تقریباً غیرممکن است؛ موضوعی که تا امروز باعث کنجکاوی و شگفتی بسیاری از مردم شده است.
لبخند، همانقدر که امروز نشانه شادی و صمیمیت است، روزگاری نشانه بیوقاری تلقی میشد؛ و این تفاوت، یکی از جذابترین جنبههای تاریخ عکاسی است.
