کیفیت قرص‌های روغن ماهی زیر ذره‌بین؛ آیا همه مکمل‌ها قابل اعتمادند؟

قرص‌های روغن ماهی (Fish Oil Pills) از محبوب‌ترین مکمل‌های غذایی هستند. طبق آمار، از هر پنج بزرگسال آمریکایی بالای ۶۰ سال، یک نفر اعلام کرده که اغلب از این مکمل‌ها استفاده می‌کند. بسیاری از افراد روغن ماهی را با هدف بهبود سلامت قلب، تقویت عملکرد شناختی، یا کاهش التهاب مصرف می‌کنند؛ هرچند نتایج تحقیقات علمی درباره اثربخشی این مکمل‌ها گاهی متناقض بوده است.

اکنون داده‌های تازه از گروه حمایت از مصرف‌کنندگان «Consumer Reports» نشان می‌دهد برخی از این مکمل‌ها ممکن است مشکلات کیفی داشته باشند. این سازمان اعلام کرده است که از میان ۲۰ برند رایج روغن ماهی که آزمایش شدند، ۲۰٪ آن‌ها استانداردهای لازم را از نظر تازگی، میزان فلزات سنگین، یا مقدار دو اسید چرب اصلی امگا-۳ یعنی ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA) و دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA) نداشتند.

«Consumer Reports» چه کاری انجام داد؟

سازمان «Consumer Reports» برای نخستین بار از سال ۲۰۱۲ دوباره مکمل‌های روغن ماهی را بررسی کرد. هدف از این آزمایش‌ها، آگاه‌سازی عموم مردم درباره خطرات احتمالی ناشی از آلودگی‌ها و همچنین تشویق تولیدکنندگان و نهادهای نظارتی به بهبود کیفیت مکمل‌ها بود.

به گفته «تونده آکینلیه» (Tunde Akinleye)، پژوهشگر این سازمان غیرانتفاعی، در این بررسی ۲۰ محصول محبوب روغن ماهی از میان برندهای پرفروش ملی، فروشگاهی و خصوصی انتخاب شدند.

پژوهشگران هر نمونه را از سه نظر بررسی کردند:

۱. تازگی و فساد اکسیداتیو

یکی از معیارهای مهم، فساد یا تندی روغن بود. این شاخص نشان می‌دهد که آیا اسیدهای چرب امگا-۳ (Omega-3 Fatty Acids) در اثر اکسیداسیون (Oxidation) تخریب شده‌اند یا خیر.

برای سنجش این موضوع، نتایج با حد مجاز اکسیداسیون تعیین‌شده از سوی سازمان جهانی «EPA and DHA Omega-3s» یا «GOED» مقایسه شد. «GOED» یک گروه صنعتی مرتبط با استانداردهای امگا-۳ است.

۲. فلزات سنگین

در بخش دوم، میزان فلزات سنگین مانند آرسنیک (Arsenic)، کادمیوم (Cadmium)، سرب (Lead) و جیوه (Mercury) اندازه‌گیری شد.

این مقادیر با استانداردهای تعیین‌شده توسط چند نهاد سلامت عمومی، از جمله «California Proposition 65»، سازمان ایمنی غذای اروپا (European Food Safety Authority) و آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا (U.S. Environmental Protection Agency) مقایسه شدند.

۳. مقدار واقعی EPA و DHA

سومین معیار، بررسی مقدار واقعی اسیدهای چرب EPA و DHA در هر مکمل بود. این دو ترکیب، اصلی‌ترین اسیدهای چرب امگا-۳ موجود در روغن ماهی هستند.

پژوهشگران برای اندازه‌گیری دقیق این ترکیبات از روش کروماتوگرافی گازی-طیف‌سنجی جرمی (Gas Chromatograph-Mass Spectrometry) استفاده کردند. برای اینکه یک محصول استاندارد تلقی شود، باید دست‌کم ۹۰٪ از مقدار EPA و DHA درج‌شده روی برچسب خود را واقعاً داشته باشد.

نتایج آزمایش‌ها چه بود؟

از میان ۲۰ مکمل روغن ماهی بررسی‌شده، ۱۶ محصول یا در همه بخش‌ها استانداردهای لازم را داشتند یا در برخی موارد با وجود اینکه امکان آزمایش فساد اکسیداتیو آن‌ها وجود نداشت، از نظر سایر معیارها قابل قبول بودند.

هشدار متخصصان: برچسب محصول همیشه قابل اتکا نیست

دکتر «کارولین لام» (Carolyn Lam)، متخصص ارشد قلب در مرکز ملی قلب سنگاپور (National Heart Centre Singapore) و استاد دانشکده پزشکی «Duke-National University of Singapore Medical School»، می‌گوید نتایج این بررسی پیام مهمی برای مصرف‌کنندگان دارد.

به گفته او، روش بررسی «Consumer Reports» قابل قبول است و نتیجه آن نشان می‌دهد که یک بطری روغن ماهی روی قفسه فروشگاه الزاماً همان چیزی را ارائه نمی‌دهد که روی برچسب آن وعده داده شده است؛ حتی ممکن است محصول به اندازه کافی تازه نباشد. او این مسئله را دلیلی منطقی برای احتیاط در مصرف این مکمل‌ها دانست.

واکنش شرکت‌های تولیدکننده چه بود؟

«دافنه آویلا» (Daphne Avila)، مدیر ارتباطات جهانی شرکت «iHerb» که مکمل‌های «California Gold» را تولید و عرضه می‌کند، گفت محصول روغن ماهی آزمایش‌شده با استانداردهای این شرکت از نظر کیفیت و تازگی مطابقت نداشته است.

در مقابل، نماینده شرکت «Nature Made» اعلام کرد آزمایش‌های داخلی این شرکت نشان داده‌اند که محصول «Burp-Less Fish Oil Softgels» از نظر اکسیداسیون کاملاً در محدوده استانداردهای «GOED» قرار دارد. این نماینده توضیح داد که وقتی محصولات روغن ماهی به پایان تاریخ ماندگاری خود نزدیک می‌شوند، سطح پراکسید آن‌ها به‌طور طبیعی افزایش پیدا می‌کند، اما این موضوع به گفته شرکت، روی اثربخشی محصول تأثیر نمی‌گذارد و تنها ممکن است باعث تغییر جزئی در بوی محصول شود.

دو شرکت دیگر تا زمان انتشار گزارش پاسخی ندادند.

آیا واقعاً به مکمل روغن ماهی نیاز داریم؟

اگرچه روغن ماهی به‌طور گسترده به‌عنوان مکملی مفید برای سلامت قلب شناخته می‌شود، اما اجماع علمی لزوماً از مصرف عمومی آن برای بهبود سلامت قلبی‌عروقی حمایت نمی‌کند.

در واقع، گزارشی در سال ۲۰۲۶ از کالج قلب آمریکا (American College of Cardiology) و انجمن قلب آمریکا (American Heart Association) مصرف روغن ماهی بدون نسخه (Nonprescription Fish Oil) را توصیه نکرد. دلیل این توصیه، نبود شواهد کافی درباره فواید بالینی و احتمال بروز برخی عوارض بود؛ از جمله:

• افزایش کلسترول بد یا ال‌دی‌ال (LDL Cholesterol)
• فیبریلاسیون دهلیزی (Atrial Fibrillation)

دکتر «سریهاری نایدو» (Srihari Naidu)، متخصص قلب و استاد پزشکی در کالج پزشکی نیویورک (New York Medical College)، می‌گوید دریافت روغن ماهی از خود ماهی در رژیم غذایی به نظر می‌رسد برای سلامت قلب مزایایی داشته باشد، اما شواهد مربوط به مکمل‌ها به همان اندازه قوی نیست.

با این حال، او اشاره می‌کند که شواهدی وجود دارد مبنی بر اینکه روغن ماهی ممکن است به کاهش سطح تری‌گلیسیرید (Triglycerides) و کاهش فشار خون (Blood Pressure) کمک کند. بنابراین برای افرادی که تری‌گلیسیرید بالا یا فشار خون بالا دارند، مصرف مکمل روغن ماهی ممکن است در کنار مراقبت‌های پزشکی، گزینه‌ای قابل بررسی باشد.

با این وجود، تصمیم نهایی باید با نظر پزشک گرفته شود. پزشک می‌تواند با توجه به وضعیت سلامت، داروهای مصرفی، سطح چربی خون و خطر بیماری‌های قلبی، مشخص کند که آیا افزودن مکمل روغن ماهی برای فرد ارزشمند است یا نه.

چگونه مکمل روغن ماهی ایمن و مؤثر انتخاب کنیم؟

اگر تصمیم دارید مکمل روغن ماهی مصرف کنید، یا پزشک آن را برای شما توصیه کرده است، انتخاب محصول باکیفیت اهمیت زیادی دارد.

دکتر «گانش هالاده» (Ganesh Halade)، استاد مؤسسه قلب دانشگاه فلوریدای جنوبی (University of South Florida Heart Institute)، توصیه می‌کند ابتدا به سراغ محصولاتی بروید که توسط نهادهای مستقل یا شخص ثالث آزمایش شده‌اند. آزمایش شخص ثالث (Third-Party Testing) می‌تواند به تأیید مقدار امگا-۳ و بررسی وجود آلاینده‌ها کمک کند.

هنگام خرید مکمل، بهتر است به دنبال مهر تأیید یا گواهی از سازمان‌های معتبر باشید، از جمله:

• «USP»
• «NSF»
• «ConsumerLab»
• «Informed Sport»
• «Labdoor»

همچنین اگر می‌خواهید با دقت بیشتری انتخاب کنید، می‌توانید با برند تولیدکننده تماس بگیرید و درباره آزمایش‌های داخلی، کنترل کیفیت و روش‌های تضمین ایمنی محصول سوال کنید.

دریافت امگا-۳ از غذا بهتر است یا مکمل؟

اگر پزشک به‌طور مشخص مکمل روغن ماهی را توصیه نکرده باشد، تمرکز بر منابع غذایی امگا-۳ معمولاً گزینه بهتری است. متخصصان تأکید می‌کنند که دریافت مواد مغذی از غذاهای کامل (Whole Foods) معمولاً بر تکیه صرف بر مکمل‌ها برتری دارد.

منابع غذایی مناسب امگا-۳ شامل موارد زیر هستند:

• ماهی‌های چرب مانند سالمون (Salmon)، ساردین (Sardines)، ماکرل (Mackerel) و تن (Tuna)
• مغزها مانند گردو
• دانه‌ها مانند بذر کتان و دانه چیا

دکتر هالاده می‌گوید دریافت امگا-۳ از غذاهای کامل، مانند مغزها و ماهی‌های چرب، معمولاً بهتر از وابستگی کامل به مکمل‌هاست.

نهایتا، مکمل‌های روغن ماهی پرطرفدارند، اما گزارش تازه «Consumer Reports» نشان می‌دهد همه آن‌ها کیفیت یکسانی ندارند. در این بررسی، ۲۰٪ از ۲۰ محصول آزمایش‌شده از نظر تازگی، میزان EPA و DHA یا سایر معیارهای کیفی با استانداردها فاصله داشتند.

از سوی دیگر، با وجود شهرت روغن ماهی برای سلامت قلب، شواهد علمی مصرف عمومی مکمل‌های بدون نسخه را برای همه افراد تأیید نمی‌کند. این مکمل‌ها ممکن است برای برخی افراد با تری‌گلیسیرید بالا یا فشار خون بالا مفید باشند، اما مصرف آن‌ها باید با نظر پزشک انجام شود.

بهترین رویکرد این است که ابتدا امگا-۳ را از منابع غذایی طبیعی مانند ماهی‌های چرب، مغزها و دانه‌ها دریافت کنید؛ و اگر به مکمل نیاز داشتید، محصولی را انتخاب کنید که آزمایش شخص ثالث داشته باشد و از نظر کیفیت و ایمنی قابل اعتماد باشد.