۳۶ سالگی «Goodfellas»؛ شاهکار گنگستری مارتین اسکورسیزی که هنوز تکرار نشده است
فیلمهای گنگستری از محبوبترین زیرژانرهای سینمای جنایی هستند و در طول دههها، آثار درخشانی در این حوزه ساخته شدهاند. بااینحال، یکی از بهترین کلاسیکهای مدرن این ژانر حالا ۳۶ ساله شده است؛ فیلمی که همچنان جایگاهی دستنیافتنی در کارنامه مارتین اسکورسیزی دارد. بسیاری از فیلمسازان طی سالهای اخیر سراغ داستانهای گنگستری رفتهاند، اما اسکورسیزی را میتوان پدر مدرن سینمای جنایی دانست و «Goodfellas» هنوز بهترین اثر او در این قلمرو است.
در سالهای نخست تاریخ سینما، فیلمهای گنگستری محبوبیت فراوانی داشتند. آثاری مانند «The Public Enemy» محصول ۱۹۳۱ و «Scarface» محصول ۱۹۳۲، هم بهدلیل کیفیت و هم بهخاطر جنجالهایشان سروصدای زیادی به پا کردند. بااینحال، اجرای آییننامه هیز (Hays Code) از دهه ۱۹۳۰ تا دهه ۱۹۶۰، این ژانر را بهشدت محدود کرد. قوانینی که بر مجازات جرم و پرهیز از همدلی با مجرمان تاکید داشتند، طبیعتا روایت داستانهایی با محوریت گنگسترها را دشوار میکردند.
لغو آییننامه هیز در سال ۱۹۶۸ راه را برای احیای سینمای گنگستری باز کرد و آثاری مانند «The French Connection» در سال ۱۹۷۱، «The Godfather» در سال ۱۹۷۲ و «Mean Streets» ساخته اسکورسیزی در سال ۱۹۷۳ از راه رسیدند.
«Mean Streets» نخستین تجربه اسکورسیزی در ژانر گنگستری بود و پس از آن، جنایت، مافیا و گناه به بخشهایی جداییناپذیر از کارنامه او تبدیل شدند. بااینحال، اسکورسیزی پس از ساخت این فیلم ابتدا علاقهای به تولید یک اثر مافیایی دیگر نداشت. همهچیز در میانه دهه ۱۹۸۰ تغییر کرد؛ زمانی که او کتاب «Wiseguy» نوشته نیکلاس پیلگی، خبرنگار حوزه جنایی، را خواند.
این کتاب اسکورسیزی را مجذوب خود کرد و او تصمیم گرفت فیلمی بسازد که نشان دهد چرا سبک زندگی تبهکارانه برای بسیاری از افراد جذاب است. او پس از پایان ساخت «The Last Temptation of Christ» در سال ۱۹۸۸، کار روی اثری را آغاز کرد که در نهایت به یکی از نمادینترین فیلمهای دوران حرفهایاش تبدیل شد: «Goodfellas».
«Goodfellas» در ۱۹ سپتامبر ۱۹۹۰ روی پرده رفت و داستان هنری هیل را روایت کرد؛ مردی که شیفته سبک زندگی گنگستری میشود، اما وقتی همهچیز رو به فروپاشی میرود، باید راهی برای ایجاد تعادل میان زندگی شخصی و فعالیتهای مجرمانهاش پیدا کند.
اسکورسیزی برای این فیلم گروهی درخشان از بازیگران آشنای سینمای گنگستری را کنار هم قرار داد؛ از ری لیوتا، رابرت دنیرو و جو پشی گرفته تا لورین براکو و فرانک وینسنت. این ترکیب، شخصیتهایی خلق کرد که بسیاری از آنها هنوز در حافظه دوستداران سینمای جنایی زندهاند.
«Goodfellas» در زمان اکران تنها موفقیتی مالی در حد متوسط داشت و با بودجه ۲۵ میلیون دلاری، ۴۷.۱ میلیون دلار فروخت. در مقابل، منتقدان استقبال گستردهای از آن کردند و فیلم بهمرور جایگاه خود را بهعنوان یکی از بهترین آثار جنایی تاریخ سینما تثبیت کرد.
تاثیر «Goodfellas» بر سینما و تلویزیون مدرن انکارناپذیر است و بهسختی میتوان فیلم جنایی تازهای پیدا کرد که بهنوعی از شاهکار اسکورسیزی الهام نگرفته باشد. نمای تعقیبی مشهور کوپاکابانا بعدها الهامبخش سکانسهایی مشابه در فیلمهایی مانند «Pulp Fiction» و «Boogie Nights» شد.
این فیلم همچنین تاثیر مهمی بر شکلگیری «The Sopranos» محصول شبکه اچبیاو (HBO) داشت؛ سریالی گنگستری که اغلب از آن بهعنوان یکی از آغازگران عصر طلایی تلویزیون یاد میشود. شماری از بازیگران «Goodfellas» نیز بعدها در «The Sopranos» ظاهر شدند و این پیوند را پررنگتر کردند.
اسکورسیزی در بیش از سه دهه پس از اکران «Goodfellas»، چند فیلم گنگستری دیگر ساخته است، اما هیچکدام نتوانستهاند کاملا به جایگاه اثر سال ۱۹۹۰ او برسند. تنها پنج سال بعد، او «Casino» را ساخت که دنیای جرایم سازمانیافته در لاسوگاس را بررسی میکرد.
«Casino» از نظر داستان، سبک و مضامین شباهت زیادی به «Goodfellas» دارد و میتوان این دو فیلم را دو روی یک سکه دانست. مدتزمان نزدیک به سه ساعت «Casino» به اسکورسیزی اجازه میدهد با جزئیات بیشتری به سازوکار جرایم سازمانیافته در لاسوگاس بپردازد. بااینحال، فیلم از نظر ضرباهنگ به جنون سریع و آغشته به مواد مخدر «Goodfellas» نمیرسد.
اسکورسیزی در سال ۲۰۱۹ فیلم «The Irishman» را منتشر کرد؛ اثری که میتوان آن را دنبالهای معنوی و مضمونی برای «Goodfellas» دانست. این فیلم با استفاده از فناوریهای پیشرفته، چند دهه از زندگی فرانک شیرن، عضو ایرلندی مافیا، را به تصویر کشید. رابرت دنیرو این شخصیت را از نخستین روزهای ورودش به دنیای جرایم سازمانیافته تا سالهای پایانی عمر در خانه سالمندان بازی کرد.
«The Irishman» فیلمی درخشان و از نظر داستانگویی یکی از بهترین آثار اسکورسیزی است، اما اجرای کمزرقوبرقتر آن باعث میشود در مقایسه با انرژی سبکی «Goodfellas» و حتی «Casino»، تاثیر متفاوت و محدودتری داشته باشد.
حتی فیلمهای جنایی اسکورسیزی که از فرمول «Goodfellas» فاصله گرفتهاند نیز نتوانستهاند به کمال سینمایی آن نزدیک شوند. آثاری مانند «The Departed» محصول ۲۰۰۶ و «The Wolf of Wall Street» محصول ۲۰۱۳ محبوبیت بسیار زیادی دارند، اما از نظر انسجام، ریتم و تاثیرگذاری همچنان پشت سر «Goodfellas» قرار میگیرند.
۳۶ سال پس از اکران، «Goodfellas» هنوز کهنه نشده است. روایت پرشتاب، بازیهای ماندگار، تدوین خلاقانه و نگاه بیپردهاش به جذابیت و تباهی زندگی مافیایی، آن را به اثری بیزمان تبدیل کردهاند؛ فیلمی که نهتنها بهترین اثر گنگستری اسکورسیزی باقی مانده، بلکه احتمالا تا سالها بهعنوان یکی از بزرگترین فیلمهای گنگستری تاریخ سینما از آن یاد خواهد شد.
