در این مطلب جامع، به این پرسش اساسی پاسخ داده میشود که «دموکراسی» و «جمهوری» دقیقاً چه تفاوتی دارند و ایالات متحده آمریکا در کدام دسته قرار میگیرد. همچنین ریشههای تاریخی این دو مفهوم در یونان و روم باستان، دیدگاه بنیانگذاران آمریکا، انواع دموکراسیها و جمهوریها در جهان و ویژگیهای هرکدام بررسی میشود.
نکات کلیدی
- ایالات متحده هم دموکراسی است و هم جمهوری، اما دموکراسی خالص (Pure Democracy) نیست که در آن تمام تصمیمها به رأی مستقیم مردم گذاشته شود.
- امروزه دانشمندان علوم سیاسی واژههای «دموکراسی (Democracy)» و «جمهوری (Republic)» را تقریباً مترادف میدانند؛ یعنی هر حکومتی که قدرت در آن به مردم یا نمایندگان منتخب مردم تعلق دارد.
- انواع مختلف دموکراسیها و جمهوریها در جهان وجود دارند؛ از جمهوریهای ریاستی و پارلمانی گرفته تا پادشاهیهای مشروطه. اما همه آنها ویژگیهای بنیادین مشترکی دارند: انتخابات آزاد و منصفانه، حقوق بشر و حاکمیت قانون.
پس ایالات متحده را چه بنامیم؟
ایالات متحده را میتوان با هر یک از این عبارات خطاب کرد:
- «کشور دموکراتیک»
- «دموکراسی قانون اساسی (Constitutional Democracy)»
- «جمهوری دموکراتیک (Democratic Republic)»
- یا به شکل کاملاً فنی: «دموکراسی فدرال نمایندگی قانون اساسی (Constitutional Federal Representative Democracy)»
ایالات متحده اولین دموکراسی مدرن جهان بود، اما امروز انواع مختلف حکومتهای دموکراتیک و جمهوریخواهانه در جهان وجود دارد؛ مانند:
- جمهوریهای ریاستی (Presidential Republics)
- جمهوریهای پارلمانی (Parliamentary Republics)
- پادشاهیهای مشروطه (Constitutional Monarchies)
هرکدام مزایا و معایب خود را دارند، اما همه بر پایه اصولی مشترک بنا شدهاند: انتخابات آزاد، تضمین حقوق بشر و اجرای قانون.
دموکراسی در برابر جمهوری: همه چیز از یونانیها و رومیها شروع شد
واژه «دموکراسی» از واژه یونانی دموکراتیا (Demokratia) میآید:
- «دموس (Demos)» = مردم
- «کراتوس (Kratos)» = قدرت
یعنی «قدرت مردم».
شهر-دولت یونانی آتن (Athens) به عنوان نخستین و تنها دموکراسی خالص جهان شناخته میشود که در سال ۵۰۷ پیش از میلاد ایجاد شد.
دموکراسی آتنی چگونه کار میکرد؟
به گفته دل دیکسون (Del Dickson)، استاد علوم سیاسی دانشگاه سندیگو و نویسنده کتاب «حکومت مردم (The People’s Government)»:
«در دموکراسی آتن، مردم واقعاً حکومت میکردند. هیچ نمایندهای وجود نداشت و حتی از متخصصان خوششان نمیآمد. وقتی مسئلهای پیش میآمد، همه در مجمع جمع میشدند و با رأی مستقیم تصمیم میگرفتند.»
اما این سیستم محدودیتهایی داشت:
- فقط مردان شهروند آتنی حق مشارکت داشتند
- زنان، خارجیها و بردگان از حق رأی محروم بودند
مجمع ۵۰۰۰ نفره و شورای ۵۰۰ نفره
برخی مسائل توسط مجمع ۵۰۰۰ نفره اکلسیا (Ekklesia) رأیگیری میشد. اما اداره روزمره حکومت با شورایی ۵۰۰ نفره به نام بوله (Boule) بود که اعضای آن از طریق قرعهکشی انتخاب میشدند؛ نوعی نمایندگی تصادفی!
پیدایش جمهوری در روم باستان
واژه «جمهوری» از عبارت لاتین رس پابلیکا (Res Publica) میآید، به معنای «امور عمومی» یا «کشور».
اولین جمهوری در روم باستان شکل گرفت. دیکسون میگوید که در دنیای کلاسیک، «دموکراسی» و «جمهوری» تقریباً به یک معنا بودهاند: حکومتی که مردم آن را اداره میکنند.
در جمهوری اولیه روم:
- فقط اشرافزادگان (Patricians) میتوانستند در سنا (Senate) عضو شوند
- اما با گذشت زمان نهادهایی ایجاد شد که طبقات عامه مردم (Plebeians) نیز نقش سیاسی پیدا کردند
اما هنگامی که روم گسترش یافت و به یک امپراتوری تبدیل شد، قدرت در دست دیکتاتورهایی مانند ژولیوس سزار (Julius Caesar) متمرکز شد و جمهوری سقوط کرد.
دیکسون میگوید:
«جمهوری روم در مقیاس کوچک خوب کار میکرد، اما وقتی کشور یک امپراتوری عظیم شد، نظام سیاسی توان مدیریت این حجم را نداشت.»
دیدگاه پدران بنیانگذار آمریکا درباره دموکراسی مستقیم
در قرن ۱۸، پدران بنیانگذار آمریکا مانند الکساندر همیلتون (Alexander Hamilton)، جیمز مدیسون (James Madison)، جان آدامز (John Adams) و توماس جفرسون (Thomas Jefferson) درباره بهترین مدل حکومت برای کشور جدید بحث میکردند.
این افراد به تاریخ یونان و روم آگاه بودند و تحت تأثیر فیلسوفان عصر روشنگری مانند مونتسکیو (Montesquieu)، روسو (Rousseau) و جان لاک قرار داشتند.
بیاعتمادی به دموکراسی مستقیم
به گفته دیکسون:
«بیشتر تدوینکنندگان قانون اساسی واژههای دموکراسی و جمهوری را دوست داشتند اما از معنای عملی آن میترسیدند. آنها معتقد بودند مردم احساسی و خودخواهاند و دموکراسی مستقیم میتواند خطرناک باشد، مخصوصاً برای اقلیتها.»
جان آدامز شدیدترین انتقادها را از دخالت مستقیم مردم داشت. او معتقد بود باید «بزرگسالانی در اتاق باشند» — افراد تحصیلکرده و آگاهتر.
به همین دلیل، پدران بنیانگذار به سمت دموکراسی نمایندگی (Representative Democracy) رفتند.
سازوکار انتخابات در قانون اساسی اولیه
در ابتدا:
- فقط مجلس نمایندگان (House of Representatives) با رأی مستقیم انتخاب میشد
- سناتورها تا سال ۱۹۱۳ توسط مجالس ایالتی انتخاب میشدند
- رئیسجمهور — و هنوز هم — توسط مجمع انتخاباتی (Electoral College) انتخاب میشود، نه رأی مستقیم مردم
البته نوعی دموکراسی مستقیم در آمریکا باقی مانده است:
- همهپرسیهای ایالتی (Ballot Referendums)
- طرحهای ابتکاری مردمی (Initiatives)
حتی سیستم قرعهکشی آتنی هنوز به شکل هیئت منصفه (Jury Duty) حفظ شده است.
انواع مختلف دموکراسیها و جمهوریها
قانون اساسی ایالات متحده به دنبال ایجاد توازن قوا میان سه قوه بود:
- قوه مقننه (Legislative – Congress)
- قوه قضاییه (Judicial – Court System)
- قوه مجریه (Executive – President, Vice President, Cabinet)
این تقسیم قدرت تا حدی از مدل پارلمانی بریتانیا الهام گرفته بود.
مدل ریاستی آمریکا
در این مدل:
- رئیسجمهور رئیس قوه مجریه است
- زمان انتخاب او مستقل از کنگره است
- رئیسجمهور حق دارد:
- لوایح را وتو (Veto) کند
- قضات دیوان عالی (Supreme Court) را انتخاب کند
- فرمانده کل نیروهای مسلح باشد
حدود ۸۰ کشور جهان از همین مدل پیروی میکنند، از جمله:
- مکزیک
- برزیل
- فیلیپین
و ۲۳ کشور دارای مدل نیمهریاستی هستند (Semi-presidential):
- فرانسه
- روسیه
- آفریقای جنوبی
مدل پارلمانی
در این مدل:
- مردم نخستوزیر را مستقیماً انتخاب نمیکنند
- مردم به نمایندگان پارلمان رأی میدهند
- حزبی که اکثریت را کسب کند، نخستوزیر را معرفی میکند
- نخستوزیر معمولاً رهبر حزب اکثریت است
۳۶ جمهوری پارلمانی و ۳۶ پادشاهی مشروطه از این مدل پیروی میکنند؛ مانند:
- ایرلند
- فیجی
- بنگلادش
- بریتانیا (پادشاهی مشروطه)
تفاوتهای مهم دو مدل
در مدل پارلمانی:
- چون اکثریت پارلمان و دولت از یک حزباند، انسداد سیاسی کمتر است
اما ممکن است حقوق اقلیتها به اندازه کافی محافظت نشود.
در مدل ریاستی:
- سیستم عمداً کند طراحی شده است
تا هیچ گروهی نتواند با سرعت زیاد قوانین را تحمیل کند.
معیارهای واقعی دموکراسی
یک کشور تنها زمانی «دموکراتیک» است که:
- قوانین براساس حاکمیت قانون باشند
- انتخابات آزاد و منصفانه برگزار شوند
- حقوق اساسی مانند آزادی بیان، رسانه و بشر تضمین شود
بسیاری کشورها نام «دموکراسی» را یدک میکشند، اما در عمل چنین نیستند.
جالب است که طبق نظرسنجی Pew 2019، اکثر مردم جهان از عملکرد دموکراسی در کشورهایشان ناراضی هستند.
پرسشهای متداول
مزایا و معایب انواع دموکراسیها و جمهوریها چیست؟
هر نوع دموکراسی مزایا و معایب خود را دارد. مثلاً سیستم پارلمانی انسداد سیاسی کمتری دارد، اما ممکن است حمایت از حقوق اقلیتها ضعیفتر باشد.
پدران بنیانگذار آمریکا چه نظری درباره دموکراسی مستقیم داشتند؟
آنها به دموکراسی مستقیم بدبین بودند و آن را خطرناک میدانستند. برای همین سیستم نمایندگی را ترجیح دادند.
نکته جالب
توماس جفرسون (Thomas Jefferson) طرفدار دموکراسی آتنی بود و میخواست آمریکا را به «اقطاعهایی» ۱۰۰ نفره تقسیم کند که مسائل محلی را خودِ مردم اداره کنند. (اِقطاع به معنی واگذاری زمین)
او معتقد بود:
- دولت فدرال مسئول دفاع و روابط خارجی باشد
- دولتهای ایالتی مسئول قوانین مدنی و امور داخلی باشند
- شهرستانها امور محلی را کنترل کنند
- و هر «اقطاع» کوچک، سرنوشت محله خودش را تعیین کند
این ایده را در سال ۱۸۱۶ مطرح کرد.
