بارسلونا؛ شهری که از بالا شبیه مدار الکترونیکی است
اگر از آن آدمهایی هستید که با دیدن نظم، تقارن و الگوهای تکرارشونده ذوق میکنید، بارسلونا یکی از لذتبخشترین شهرهای جهان برای تماشا از بالا است. کافی است نمای هوایی شهر را ببینید؛ خیابانها مثل خطوط دقیق روی یک برد الکترونیکی کنار هم نشستهاند و بلوکهای شهری، با نظمی عجیب و چشمنواز تکرار میشوند.
اما این نظم اتفاقی نیست. پشت این تصویر منظم و تقریباً ریاضی، یکی از مهمترین طرحهای شهرسازی مدرن اروپا قرار دارد: طرح اِیشامپله / Eixample.
اِیشامپله؛ شهری که با خطکش طراحی شد
بخش معروف و شبکهای بارسلونا، بیشتر مربوط به منطقه Eixample است؛ واژهای کاتالانی به معنای «گسترش». در میانه قرن نوزدهم، بارسلونا دیگر در دیوارهای قدیمی شهر جا نمیشد. جمعیت رو به افزایش بود، خیابانهای قدیمی تنگ و شلوغ بودند و شهر به هوای تازه، نور بیشتر و ساختاری سالمتر نیاز داشت.
در همین زمان، مهندس و شهرساز کاتالان ایلدفونس سردا / Ildefons Cerdà در سال ۱۸۵۹ طرحی برای گسترش بارسلونا ارائه کرد؛ طرحی که بعدها به یکی از مشهورترین نمونههای شهرسازی شبکهای در جهان تبدیل شد.
سردا فقط نمیخواست چند خیابان تازه بکشد؛ او به شهری فکر میکرد که مردم در آن بهتر نفس بکشند، نور بیشتری ببینند و رفتوآمد آسانتری داشته باشند.
چرا بلوکهای بارسلونا گوشهبُریدهاند؟
یکی از ویژگیهای جذاب طرح سردا، بلوکهای مربعی با گوشههای بریده است. این گوشهها با زاویه حدود ۴۵ درجه طراحی شدند تا تقاطعها بازتر، روشنتر و قابلدیدتر باشند.
این طراحی چند مزیت مهم داشت:
- عبور و مرور در تقاطعها راحتتر شود
- دید رانندگان و عابران بهتر باشد
- نور و هوا بهتر وارد خیابانها شود
- فضای شهری بازتر و کمتر خفه به نظر برسد
- بعدها حرکت تراموا، خودرو و وسایل نقلیه بزرگتر آسانتر شود
به همین دلیل، وقتی از بالا به Eixample نگاه میکنید، بلوکها کاملاً مربع ساده نیستند؛ بیشتر شبیه هشتضلعیهای منظمی هستند که پشت سر هم تکرار شدهاند.
عددهای جذاب در طرح سردا
طرح اولیه سردا بر پایه اندازهها و منطق دقیق شکل گرفت. بسیاری از بلوکهای Eixample حدود ۱۱۳ متر در ۱۱۳ متر طراحی شدند و خیابانهای اصلی اغلب پهنتر از بافت قدیمی شهر بودند. ایده اولیه این بود که داخل بلوکها هم فضای سبز، حیاطهای باز و امکان تهویه بهتر وجود داشته باشد.
البته شهر در عمل دقیقاً همان چیزی نشد که سردا در ذهن داشت. با رشد جمعیت، ارزش زمین و توسعه اقتصادی، بسیاری از فضاهای داخلی بلوکها ساخته شدند و بخشی از آرمان سبز و انسانی طرح اولیه از بین رفت. اما حتی با این تغییرات، نظم کلی Eixample هنوز هم یکی از واضحترین و مشهورترین الگوهای شهری جهان است.
آیا کل بارسلونا اینقدر منظم است؟
نه؛ این نکته مهم است. وقتی از «بارسلونای شبکهای» حرف میزنیم، منظورمان بیشتر منطقه Eixample است، نه تمام شهر. بخش قدیمی بارسلونا، مثل محله گوتیک / Barri Gòtic، خیابانهایی باریک، پیچدرپیچ و تاریخی دارد؛ درست برعکس نظم هندسی Eixample.
همین تضاد است که بارسلونا را جذابتر میکند: از یک طرف کوچههای قرونوسطایی و پررمزوراز، از طرف دیگر خیابانهایی منظم، روشن و مدرن که انگار با دقت مهندسی روی کاغذ کشیده شدهاند.
شهری شبیه مدار، اما برای انسان
شاید بارسلونا از بالا شبیه یک مدار الکترونیکی عظیم به نظر برسد، اما هدف اصلی این طراحی کاملاً انسانی بود. سردا به سلامت، نور، تهویه و برابری دسترسی شهری فکر میکرد؛ موضوعاتی که امروز هم در شهرسازی مدرن اهمیت زیادی دارند.
جالب است بدانید بارسلونا در سالهای اخیر دوباره به سراغ ایدههایی نزدیک به روح طرح سردا رفته است؛ از جمله پروژههای Superblocks / سوپربلوکها که هدفشان کاهش ترافیک خودرو، افزایش فضاهای پیادهمحور و بازگرداندن خیابانها به مردم است.
چرا این طرح هنوز الهامبخش است؟
بسیاری از شهرها شبکه خیابانی دارند، اما بارسلونا یک چیز متفاوت دارد: ترکیب نظم هندسی، مقیاس انسانی و هویت بصری. در Eixample، خیابانها فقط مسیر عبور نیستند؛ بخشی از شخصیت شهرند.
همین نظم است که باعث شده عکسهای هوایی بارسلونا بارها در رسانهها، شبکههای اجتماعی، مستندهای معماری و پروژههای شهرسازی استفاده شوند. شهری که از نزدیک گرم، زنده و مدیترانهای است، از بالا ناگهان تبدیل میشود به الگویی دقیق، آرامشبخش و تقریباً هیپنوتیزمکننده.
بارسلونا از بالا شبیه یک برد الکترونیکی غولپیکر دیده میشود، اما پشت این ظاهر منظم، یک داستان عمیق شهرسازی قرار دارد. طرح Eixample که در قرن نوزدهم توسط ایلدفونس سردا طراحی شد، تلاش داشت شهری روشنتر، سالمتر و قابلزندگیتر بسازد.
شاید امروز همه جزئیات رؤیای سردا همانطور که او میخواست اجرا نشده باشد، اما یک چیز باقی مانده است: شهری که حتی از آسمان هم نشان میدهد نظم، وقتی با فکر انسانی همراه شود، میتواند زیبا باشد.
