فکر میکنید میدانید اقیانوس آرام چقدر بزرگ است؟ احتمالاً اعدادی مثل «۱۶۵ میلیون کیلومتر مربع» را شنیدهاید، اما راستش را بخواهید ذهن انسان بهسختی میتواند چنین وسعتی را مجسم کند. روی نقشههای معمولی هم اغلب این اقیانوس در دو سوی تصویر بریده میشود؛ به همین دلیل، شکوه واقعی آن کمتر به چشم میآید.
یک اقیانوس به وسعت یکسوم زمین
اقیانوس آرام با مساحتی در حدود ۱۶۵ میلیون کیلومتر مربع، بزرگترین و عمیقترین اقیانوس جهان است. این پهنه آبی نزدیک به ۳۲ درصد کل سطح کره زمین و حدود ۴۶ درصد سطح آبهای آن را در بر میگیرد.
برای درک بهتر این ابعاد، کافی است بدانیم مساحت کل خشکیهای زمین حدود ۱۴۹ میلیون کیلومتر مربع برآورد میشود. یعنی اقیانوس آرام بهتنهایی تقریباً ۱۶ میلیون کیلومتر مربع از مجموع تمام قارهها و جزایر جهان وسیعتر است؛ اختلافی تقریباً هماندازه مساحت روسیه.
این مقایسه کمی عجیب به نظر میرسد: آسیا، آفریقا، اروپا، آمریکای شمالی و جنوبی، استرالیا، جنوبگان و تمام جزایر زمین را کنار هم بگذارید؛ باز هم مساحتشان از اقیانوس آرام کمتر خواهد بود.
فاصلهای نزدیک به نصف محیط زمین
اقیانوس آرام میان آسیا و استرالیا در غرب و قاره آمریکا در شرق قرار گرفته است. پهنای آن در وسیعترین بخش، تقریباً از اندونزی تا سواحل کلمبیا، به حدود ۱۹ هزار و ۸۰۰ کیلومتر میرسد.
محیط استوایی زمین کمی بیش از ۴۰ هزار کیلومتر است؛ بنابراین پهنای اقیانوس آرام در این محدوده تقریباً با نیمی از یک دور کامل به دور زمین برابری میکند. عددی که روی کاغذ ساده به نظر میرسد، اما در دنیای واقعی فاصلهای سرسامآور است.
جایی که اورست هم ناپدید میشود
شگفتی اقیانوس آرام فقط در وسعت سطح آن خلاصه نمیشود. عمیقترین نقطه شناختهشده اقیانوسهای جهان، یعنی ژرفای چلنجر در گودال ماریانا، در غرب اقیانوس آرام قرار دارد.
اندازهگیریهای مختلف، عمق این نقطه را حدود ۱۰.۹ تا ۱۱ کیلومتر برآورد کردهاند. تفاوت جزئی میان اعداد به روش اندازهگیری، شرایط آب، امواج صوتی و دقت تجهیزات مربوط میشود.
ارتفاع رسمی قله اورست ۸۸۴۸.۸۶ متر است. اگر میتوانستیم اورست را از پایه در ژرفای چلنجر قرار دهیم، قله آن نهتنها از آب بیرون نمیآمد، بلکه هنوز حدود دو کیلومتر آب بالای سرش باقی میماند. تصور همین تصویر کافی است تا برای لحظهای احساس کنیم مقیاسهای زمینی چقدر از تجربه روزمره ما فاصله دارند.
خانه هزاران جزیره و حلقهای از آتش
اقیانوس آرام هزاران جزیره را در خود جای داده و میزبان مجمعالجزایر و فرهنگهای متنوعی در مناطق ملانزی، میکرونزی و پلینزی است. اما زیر این پهنه آرام، یکی از ناآرامترین ساختارهای زمینشناسی سیاره قرار دارد.
پیرامون اقیانوس آرام منطقهای معروف به حلقه آتش شکل گرفته است؛ کمربندی حدوداً ۴۰ هزار کیلومتری که شمار زیادی از آتشفشانهای فعال و زمینلرزههای جهان در امتداد آن رخ میدهند. علت اصلی این فعالیت، حرکت و برخورد صفحات تکتونیکی و فرورانش برخی از آنها به زیر یکدیگر است.
بر اساس دادههای سازمان زمینشناسی آمریکا، حدود ۹۰ درصد زمینلرزههای جهان در محدوده حلقه آتش رخ میدهد. به همین دلیل، اقیانوس آرام فقط یک پهنه عظیم آبی نیست؛ بخشی فعال و دائماً در حال تغییر از ساختار زمین است.
نامی آرام برای اقیانوسی ناآرام
نام «اقیانوس آرام» را معمولاً به فردیناند ماژلان نسبت میدهند. او در سال ۱۵۲۰، پس از عبور از تنگهای که امروز تنگه ماژلان نام دارد، با آبوهوایی نسبتاً آرام روبهرو شد و این پهنه را Mar Pacífico، به معنای «دریای آرام»، نامید.
البته این نامگذاری از نگاه اروپاییان بود؛ ملتهای بومی جزایر و سواحل اقیانوس آرام هزاران سال پیش از ورود دریانوردان اروپایی، این آبها را میشناختند و با استفاده از ستارگان، جریانهای دریایی، بادها و رفتار پرندگان میان جزایر سفر میکردند.
ضمن اینکه نام «آرام» همیشه با واقعیت این اقیانوس سازگار نیست. توفانهای گرمسیری، سونامیها، زمینلرزهها و فورانهای آتشفشانی نشان میدهند که آرامش آن گاهی تنها تصویری کوتاه و فریبنده است.
پهنهای که آبوهوای جهان را تغییر میدهد
اقیانوس آرام نقش بزرگی در تنظیم دمای زمین و الگوهای آبوهوایی دارد. پدیدههای النینو و لانینا که با تغییر دمای آبهای سطحی بخش استوایی اقیانوس آرام مرتبطاند، میتوانند بارندگی، خشکسالی، توفان و دما را در نقاط مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهند.
این اقیانوس همچنین بخش بزرگی از گرما و دیاکسیدکربن اضافی سامانه اقلیمی را جذب میکند. چنین نقشی به کنترل نسبی افزایش دمای جو کمک میکند، اما پیامدهایی مانند گرمشدن آب، اسیدیشدن اقیانوس و آسیب به اکوسیستمهای دریایی را نیز به همراه دارد.
عظمت واقعی اقیانوس آرام
اقیانوس آرام بزرگترین اقیانوس و یکی از عظیمترین عوارض جغرافیایی پیوسته روی زمین است؛ پهنهای وسیعتر از تمام خشکیهای سیاره که عمیقترین نقطه شناختهشده اقیانوسها را نیز در خود جای داده است.
اعداد میگویند ۱۶۵ میلیون کیلومتر مربع وسعت و نزدیک به ۱۱ کیلومتر عمق؛ اما اعداد بهتنهایی حق مطلب را ادا نمیکنند. شاید بهترین راه درک عظمت آن این باشد که تمام قارهها را در ذهن کنار هم بچینیم و بعد به یاد بیاوریم هنوز هم اقیانوس آرام از همه آنها بزرگتر است.
نکته؛
مساحت اقیانوسها با توجه به تعریف مرزها و محاسبه دریاهای حاشیهای ممکن است در منابع مختلف اندکی متفاوت باشد. عمق ژرفای چلنجر نیز عددی کاملاً ثابت نیست و اندازهگیریهای گوناگون نتایج متفاوتی در محدوده حدود ۱۰.۹ تا ۱۱ کیلومتر ارائه کردهاند.
