احمد علی چلیک‌تن؛ افسر عثمانی و یکی از نخستین خلبانان سیاه‌پوست جهان
وقتی از پیشگامان هوانوردی حرف می‌زنیم، نام احمد علی چلیک‌تن کمتر به گوش می‌رسد؛ افسری آفریقایی‌تبار از ازمیر که در سال‌های پایانی امپراتوری عثمانی وارد دنیای پرواز شد. تصاویر به‌جامانده از او، مردی را با لباس نظامی نشان می‌دهند که حضورش، بخشی کمتر شناخته‌شده از تاریخ هوانوردی و جامعه آفروترک‌ها را پیش چشم می‌گذارد.
چلیک‌تن را گاهی «نخستین خلبان سیاه‌پوست جهان» معرفی می‌کنند. این عنوان، اما به توضیح نیاز دارد: او از نخستین خلبانان نظامی سیاه‌پوست بود، ولی تعیین اینکه چه کسی دقیقاً نخستین نفر بوده، قابل اتکا و تایید نیست.
از خانواده‌ای آفریقایی‌تبار در ازمیر تا نیروی دریایی
احمد علی در سال ۱۸۸۳ در ازمیر به دنیا آمد. پدرش، علی‌بیگ، و مادرش، امینه‌خانم، در روایت‌های زندگی‌نامه‌ای او آفریقایی‌تبار معرفی شده‌اند. ریشه مادری خانواده را به بورنو، در محدوده نیجریه امروزی، نسبت می‌دهند؛ بااین‌حال، در برخی منابع این خاستگاه مشخصاً به مادربزرگ او مربوط است، نه محل تولد مادرش.
او به جامعه‌ای تعلق داشت که امروز با عنوان آفروترک‌ها شناخته می‌شود: ترک‌های آفریقایی‌تباری که تاریخ خانواده‌هایشان، از جمله در غرب ترکیه، به مهاجرت‌های گوناگون و در مواردی به تجارت برده در دوره عثمانی پیوند دارد. پشت عکس رسمی این افسر، چنین تاریخ پیچیده‌ای نیز نهفته است؛ تاریخی که همیشه در روایت‌های عمومی دیده نشده.
احمد علی در ۱۹۰۴ وارد مدرسه فنی نیروی دریایی، معروف به «حدّاده» یا Haddehane، شد و در ۱۹۰۸ با درجه افسری به نیروی دریایی پیوست. در روایت زندگی او آمده است که مشاهده هواپیماهای ایتالیایی در دوره جنگ‌های طرابلس و بالکان، علاقه‌اش به پرواز را برانگیخت.
هوانوردی آن روزها هنوز پدیده‌ای تازه بود؛ مسیری پرخطر که حتی آینده نظامی آن هم به روشنی امروز نبود.
ورود به هوانوردی عثمانی
چلیک‌تن در ۱۹۱۴ آموزش پرواز را در مدرسه هوانوردی دریایی یشیل‌کوی آغاز کرد. تاریخ ۱۱ نوامبر ۱۹۱۶ نیز در شماری از روایت‌ها به‌عنوان زمان آغاز خدمت او در مقام خلبان ذکر می‌شود؛ هرچند منابع درباره زمان دقیق تکمیل آموزش و دریافت صلاحیت پرواز یکسان نیستند.
او در جنگ جهانی اول در ساختار هوانوردی عثمانی خدمت کرد و بنا بر زندگی‌نامه‌های منتشرشده، در ۱۹۱۷ برای آموزش پیشرفته به برلین اعزام شد.
به این ترتیب، افسری که کارش را در نیروی دریایی آغاز کرده بود، به نسلی پیوست که هواپیما را به بخشی از عملیات نظامی تبدیل کرد؛ آن هم در دورانی که پرواز هنوز کاری عادی و روزمره نبود.
آیا او نخستین خلبان سیاه‌پوست جهان بود؟
پاسخ کوتاه این است: عنوان «یکی از نخستین‌ها» دقیق‌تر و قابل‌دفاع‌تر است. و ادعای نشریات ترکیه تا حدی اغراق گونه است.
در کنار چلیک‌تن، نام‌های دیگری نیز در تاریخ پیشگامان سیاه‌پوست هوانوردی دیده می‌شود؛ از جمله دومنیکو موندلی، نظامی ایتالیایی متولد اریتره که دریافت گواهی خلبانی او در ۱۹۱۴ ثبت شده، و یوجین بولارد، آمریکایی آفریقایی‌تباری که در ۱۹۱۷ در فرانسه خلبان شد و به‌عنوان نخستین خلبان نظامی سیاه‌پوست آمریکایی شناخته می‌شود.
تفاوت این عنوان‌ها مهم است. «نخستین خلبان سیاه‌پوست»، «نخستین خلبان نظامی سیاه‌پوست آمریکایی» و «یکی از نخستین خلبانان سیاه‌پوست عثمانی» الزاماً به یک رکورد اشاره نمی‌کنند.
این احتیاط چیزی از اهمیت چلیک‌تن کم نمی‌کند. جایگاه تاریخی او برای دیده‌شدن، نیازی به یک عنوان مطلق و محل اختلاف ندارد.
از جنگ استقلال تا آموزش نسل تازه
پس از جنگ جهانی اول و در سال‌های اشغال، چلیک‌تن به آناتولی رفت و در جنگ استقلال ترکیه نیز حضور داشت. فعالیت نظامی او با پایان امپراتوری عثمانی متوقف نشد و در دوران جمهوری ادامه یافت.
در روایت‌های زندگی‌نامه‌ای، از خدمت او در مقام مربی و مشارکتش در آموزش خلبانان نسل بعد یاد شده است. او در ۱۹۴۹ بازنشسته شد؛ هرچند درجه نهایی او در منابع عمومی به یک شکل گزارش نشده و نمی‌توان بدون ارجاع به سند نظامی، عنوان «سرهنگ» را قطعی دانست.
چلیک‌تن سرانجام در ۱۹۶۹ در ازمیر درگذشت؛ شهری که زندگی‌اش از آن آغاز شده بود.
میراثی که در عکس‌های خانوادگی زنده مانده است
بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره خانواده او، نوادگان چلیک‌تن عکس‌ها و یادگارهایش را حفظ کرده‌اند و خواستار نام‌گذاری خیابانی در ازمیر به نام او شده‌اند؛ تلاشی برای اینکه این چهره پیشگام، فقط در آلبوم‌های خانوادگی باقی نماند.
داستان احمد علی چلیک‌تن، صرفاً ماجرای یک رکورد نیست. یادآوری می‌کند که تاریخ هوانوردی را انسان‌هایی با ریشه‌ها و سرگذشت‌های گوناگون ساخته‌اند؛ بعضی مشهور شدند و بعضی، با وجود نقش مهمشان، در حاشیه ماندند.
یکی از نخستین مردان سیاه‌پوستی که در مقام خلبان نظامی به آسمان رفت، افسر عثمانی بود؛ نامش احمد علی چلیک‌تن بود.
