ایلیا خرژانوفسکی در ونیز: پایان جنگ را آرزو میکنم
کارگردان روس و فیلم «DAU» در بخش مسابقه جشنواره ونیز، اتهام ارتباط پروژهاش با شبکههای نفوذ دولت روسیه را رد کرد؛ همزمان حضور این اثر در جشنواره همچنان با اعتراض مقامهای اوکراینی روبهرو است.
ایلیا خرژانوفسکی، فیلمساز روس و منتقد کرملین، در حاشیه جشنواره فیلم ونیز درباره جنگ روسیه و اوکراین موضعگیری کرد و گفت از آغاز جنگ، و حتی پیش از تهاجم تمامعیار روسیه در سال ۲۰۲۲، دیدگاهش روشن بوده است.
او در پاسخ به انتقادها از حضور فیلم «DAU» در بخش مسابقه ونیز، تأکید کرد: «تنها چیزی که میتوانم آرزو کنم، صلح و موفقیت دولت اوکراین در بهترین شکل ممکن است؛ اینکه بتواند کشورش را حفظ کند و در این جنگ پیروز شود.»
«DAU» اثری ۳ ساعت و ۱۵ دقیقهای است که بر پایه زندگی لو لاندائو، فیزیکدان برجسته شوروی با لقب «دائو»، ساخته شده است؛ دانشمندی که در فضای فیزیک هستهای اتحاد جماهیر شوروی فعالیت داشت. داستان فیلم چهار دهه از زندگی این شخصیت را، از سال ۱۹۲۸ تا ۱۹۶۸، دنبال میکند. این فیلم بخشی از پروژه عظیم و چندرسانهای «DAU» است؛ پروژهای که خرژانوفسکی طی حدود دو دهه در قالب سینما، تلویزیون و هنرهای اجرایی توسعه داده است. پیشتر نیز فیلمهای «DAU. Degeneration» در سال ۲۰۱۹ و «DAU. Natasha» در سال ۲۰۲۰ از این پروژه منتشر شده بودند.
حضور «DAU» در رقابت ونیز پیش از آغاز جشنواره با اعتراض مشترک وزارت امور خارجه، وزارت فرهنگ اوکراین و سفارت اوکراین در ایتالیا همراه شد. در بیانیه این نهادها آمده بود که در شرایطی که روسیه به جنگ علیه اوکراین ادامه میدهد و شهرها، میراث فرهنگی و هویت ملی این کشور را هدف قرار میدهد، ارائه تریبونی معتبر به پروژهای که به دولت روسیه و شبکههای نفوذ آن مرتبط دانسته میشود، پیامی نگرانکننده ارسال میکند.
یکی از محورهای این اعتراض، ارتباط پیشین پروژه با سرگئی آدونیف، سرمایهدار روسی، بود. خرژانوفسکی توضیح داد که آدونیف نخستین سرمایهگذار «DAU» بوده و از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۹ پشتیبانی مالی مهمی از پروژه کرده است. او در عین حال گفت در آن دوره آدونیف در فهرست تحریمها قرار نداشت و تأکید کرد که طی هفت سال گذشته، ساختار مالی پروژه مسیر کاملا متفاوتی را طی کرده است.
این کارگردان همچنین درباره تئودور کورنتزیس، رهبر ارکستر یونانی-روسی و بازیگر نقش اصلی فیلم، موضعی محتاطانه گرفت. کورنتزیس تاکنون بهصراحت جتگ را محکوم نکرده است. خرژانوفسکی بدون حمله مستقیم به او گفت ترجیح میدهد پیش از هر چیز خودش را نقد و قضاوت کند، اما افزود برخی افراد انتخابهایی دارند که او نمیپسندد و هر فردی مسئول انتخابهای خودش است.
آلبرتو باربرا، مدیر هنری جشنواره ونیز، پیشتر از انتخاب «DAU» دفاع کرده بود. او خرژانوفسکی را فیلمسازی مخالف خوانده بود که در فهرست سیاه قرار گرفته و از ابتدای تهاجم روسیه به اوکراین موضعی روشن داشته است. باربرا انتقادهای مطرحشده علیه فیلم را بخشی از کارزاری تخریبی توصیف کرد و گفت منتقدان، اثری را هدف گرفتهاند که ظاهرا هنوز ندیدهاند.
با این همه، جنجالهای پیرامون پروژه «DAU» تنها سیاسی نیست. «DAU. Natasha» پیش از نمایش در جشنواره برلین ۲۰۲۰ نیز با پرسشهایی درباره شرایط کاری، ایمنی محیط تولید و نحوه برخورد با بازیگران زن روبهرو شد؛ بهویژه به دلیل ادعاهایی درباره نمایش خشونت واقعی و تمریننشده. خرژانوفسکی و برخی اعضای گروه، از جمله ناتالیا برژنایا، بازیگر اصلی آن فیلم، این اتهامها را قاطعانه رد کرده بودند.
ماریا نافپلیوتو، بازیگر «DAU»، نیز در ونیز از شیوه کارگردانی خرژانوفسکی دفاع کرد. به گفته او، پروژه فیلمنامهای متعارف نداشت و بازیگران تنها خطوطی کلی و هویت شخصیتهایشان را میشناختند؛ سپس موقعیتها و افراد تازه وارد صحنه میشدند و بازیگران باید واکنشی واقعی نشان میدادند. نافپلیوتو گفت این روش، معنای بازیگری را دوباره به او یادآوری کرده و در طول کار با احترام و مهربانی با او رفتار شده است.
حضور «DAU» در ونیز، بار دیگر مرز دشوار میان استقلال هنری، منشأ سرمایه و مسئولیت فرهنگی جشنوارهها را به بحث گذاشته است. دفاع کارگردان از اوکراین و تأکید او بر فاصله گرفتن پروژه از حامی مالی نخستین، بخشی از پاسخ به این مناقشه است؛ اما حساسیتها درباره هر اثر در دوران جنگ، نشان میدهد که در چنین شرایطی هنر هم ناگزیر در میدان پرسشهای اخلاقی و سیاسی قرار میگیرد.
