شکافی عظیم در حال دو نیمکردن آفریقاست؛ شاید ششمین اقیانوس زمین در راه باشد
دانشمندان میگویند گسلی غولپیکر در اتیوپی میتواند در آیندهای دور، قاره آفریقا را به دو بخش تقسیم کند
دانشمندان زمینشناسی از پدیدهای شگفتانگیز خبر میدهند: شکافی عظیم در شرق آفریقا که نهتنها قاره را از درون میشکافد، بلکه ممکن است در آیندهای چند میلیون ساله به شکلگیری ششمین اقیانوس زمین منجر شود. این فرایند که در مقیاس زمینشناسی بسیار نادر است، در شمالشرق اتیوپی (Ethiopia) به شکلی ناگهانی و شوکهکننده خود را نشان داده است.
شکافی ناگهانی در قلب اتیوپی
در عرض تنها چند روز در سپتامبر ۲۰۰۵، همزمان با فورانهای آتشفشانی و صدها زمینلرزه، زمین در شمالشرق اتیوپی ناگهان شکافته شد. این رویداد در منطقهای به نام فرورفتگی عفار (Afar Depression) رخ داد؛ ناحیهای بیابانی و بسیار خشن که دمای تابستان آن میتواند تا ۱۲۰ درجه فارنهایت (حدود ۴۹ درجه سانتیگراد) افزایش یابد.
برای میلیونها سال، حبابی از سنگهای مذاب در زیر پوسته زمین در این منطقه در حال بالا آمدن بود. سرانجام، این مواد مذاب به سطح رسیدند و زمین را از هم دریدند. نتیجه، ایجاد شکافی به طول نزدیک به ۴۰ مایل (حدود ۶۴ کیلومتر) و با پهنایی تا ۲۵ فوت (حدود ۷٫۵ متر) بود.
سینتیا ابینگر (Cynthia Ebinger)، زمینشناس و استاد دانشگاه تولین (Tulane University)، در گفتوگویی در سال ۲۰۲۳ گفت: «ما هرگز چنین چیزی را روی خشکی ندیده بودیم. این نوع پدیده معمولاً در کف اقیانوسها رخ میدهد، اما این نخستین نمونه شناختهشده آن روی خشکی بود.»
شکاف دباباهو؛ ستاره جدید زمینشناسی
این شکاف که به نام شکاف دباباهو (Dabbahu Fissure) شناخته میشود، نخستین رویداد زمینساختی در منطقه عفار نیست. این ناحیه دورافتاده مملو از آبفشانها، دریچههای گاز، چشمههای آب گرم، آتشفشانها و حتی یکی از تنها دریاچههای گدازهای فعال جهان است. به همین دلیل، عفار به بهشتی برای دانشمندان علوم زمین تبدیل شده است.
منطقه عفار محل تلاقی سه صفحه تکتونیکی بزرگ است که به آن سهراهی عفار (Afar Triple Junction) میگویند. این سه صفحه عبارتاند از:
- صفحه عربی (Arabian Plate)
- صفحه نوبیایی (Nubian Plate)
- صفحه سومالیایی (Somali Plate)
این صفحات با سرعتی تقریباً برابر با سرعت رشد ناخنهای انسان از یکدیگر دور میشوند. همزمان، فرایندهای عمیق درون زمین گرما و انرژی عظیمی تولید میکنند که ویژگیهای ژئوفیزیکی منحصربهفرد این منطقه را شکل دادهاند.
۴۰۰ سال جدایی در چند روز
آنچه شکاف دباباهو را استثنایی میکند، سرعت و شدت آن است. فشار ماگما بهقدری زیاد بود که صفحات قارهای در برخی نقاط تا ۲۵ فوت از هم فاصله گرفتند؛ مقداری که به گفته ابینگر، معادل ۴۰۰ سال حرکت طبیعی صفحات است، اما اینبار فقط در چند روز اتفاق افتاد.
این عدد آنقدر بزرگ بود که یکی از دانشمندانی که با دادههای ماهوارهای این شکاف را اندازهگیری میکرد، ابتدا تصور کرد محاسباتش اشتباه است.
سامانه شکاف شرق آفریقا
شکاف دباباهو بخشی از پدیدهای بسیار بزرگتر به نام سامانه شکاف شرق آفریقا (East African Rift System – EARS) است؛ یکی از شگفتیهای بزرگ زمینشناسی جهان. این سامانه شبکهای از شکافها و درههاست که در اثر شکستن پوسته زمین به وجود آمده و حدود ۲۵ میلیون سال قدمت دارد.
EARS از دو شاخه اصلی تشکیل شده است:
- شاخه شرقی (Eastern Rift Valley): از اردن (Jordan) تا سواحل موزامبیک (Mozambique) امتداد دارد.
- شاخه غربی (Western Rift Valley): از اوگاندا (Uganda) تا موزامبیک کشیده شده و شامل برخی از عمیقترین دریاچههای جهان است.
در میان تمام این مناطق، فرورفتگی عفار شدیدترین شرایط را دارد: بیشترین نرخ تولید ماگما و فعالترین آتشفشانها.
آیا آفریقا دو قاره خواهد شد؟
دانشمندان اکنون گمان میکنند که اولین گسست قارهای از زمان پانگهآ (Pangaea) ممکن است دقیقاً در همین نقطه رخ دهد. اگر این روند ادامه یابد، در چند میلیون سال آینده آفریقا میتواند به دو قاره جداگانه تقسیم شود و اقیانوسی جدید میان آنها شکل بگیرد.
به گفته ابینگر:
- در حدود ۵۰۰ هزار سال آینده، فرورفتگی عفار ممکن است پایینتر از سطح دریا قرار بگیرد.
- در این صورت، آب به داخل آن سرازیر خواهد شد؛ فرایندی که به آن گسترش بستر دریا میگویند.
اما اینکه آیا این دریا کاملاً قاره را به دو بخش جدا خواهد کرد یا نه، هنوز مشخص نیست. ابینگر توضیح میدهد: «هرچه به سمت جنوب میرویم، سرعت جدایی صفحات کمتر میشود. بنابراین ممکن است فقط یک گوه از آب دریا به داخل نفوذ کند، نه یک اقیانوس کامل.»
سرنوشت این شکاف؟
همه شکافهای قارهای الزاماً به اقیانوس تبدیل نمیشوند. هنوز این احتمال وجود دارد که شکاف شرق آفریقا در نهایت ناکام بماند. حتی کشفیات جدید نشان دادهاند که تودههای سنگ مذاب در بخشهایی از پوسته زمین، کیلومترها دورتر از خود شکاف وجود دارند؛ موضوعی که با نظریههای کلاسیک زمینشناسی—که انتظار دارند همه فعالیتها دقیقاً در محل شکاف رخ دهد—در تضاد است.
نمونه تاریخی چنین شکستی، شکاف میانی آمریکای شمالی (Midcontinental Rift – MCR) است؛ شکافی به طول ۱٬۸۰۰ مایل که بیش از یک میلیارد سال پیش از دیترویت (Detroit) تا کانزاس مرکزی (Kansas) امتداد داشت. این شکاف در طول ۳۰ میلیون سال، بیش از ۲۴۰ هزار مایل مکعب سنگ آتشفشانی تولید کرد، اما بهطرزی مرموز متوقف شد و هرگز به اقیانوس تبدیل نشد. با وجود نظریههای متعدد، MCR همچنان عمیقترین شکاف ناموفق تاریخ زمین به شمار میرود.
آیندهای که فقط زمان آن را مشخص میکند
ممکن است شکاف دباباهو سرنوشتی مشابه شکاف میانی آمریکای شمالی داشته باشد، یا شاید واقعاً آغازگر تولد یک اقیانوس جدید باشد. آنچه مسلم است، این فرایند در مقیاس زمان زمینشناسی رخ میدهد و پاسخ نهایی را فقط زمان—و آن هم زمان بسیار زیاد— خواهد داد.
اما حتی امروز هم، آنچه در عفار رخ میدهد، یادآور این حقیقت است که قارهها زندهاند، حرکت میکنند و تغییر مییابند؛ و ما انسانها تنها شاهد لحظهای کوتاه از داستانی هستیم که میلیاردها سال طول کشیده و همچنان ادامه دارد.
