وقتی صحبت از درگیری مسلحانه میشود، بحث جنایات جنگی اجتنابناپذیر است. برخلاف تصور عام که «در جنگ همهچیز مجاز است»، قوانین بینالمللی متعددی وجود دارند که رفتار طرفهای درگیر را محدود و کنترل میکنند. مهمترین این قوانین در قالب کنوانسیونهای ژنو (Geneva Conventions) و کنوانسیونهای لاهه (Hague Conventions) مطرح شدهاند که تقریباً همه کشورهای جهان آنها را امضا کردهاند.
پیشینه قوانین جنگ
پیش از قرن نوزدهم، هر جنگ قوانین مختص خود را داشت و پس از پایان جنگ، این قوانین کنار گذاشته میشد. کنوانسیون ژنو ۱۸۶۴ نخستین بار قوانین جنگ را به موضوعی بینالمللی تبدیل کرد. این قوانین در پی پیشنهاد هنری دونان (Henry Dunant)، بنیانگذار صلیب سرخ، برای حمایت بیطرفانه از سربازان زخمی تدوین شدند.
پس از جنگ جهانی دوم، در سال ۱۹۴۹ چهار کنوانسیون ژنو اصلی تصویب شد که تا امروز توسط ۱۹۰ کشور پذیرفته شدهاند:
- حمایت از مجروحان و بیماران نیروهای مسلح در میدان نبرد.
- حمایت از مجروحان، بیماران و کشتیهای آسیبدیده نیروهای مسلح در دریا.
- رفتار با اسیران جنگی (POWs).
- حمایت از غیرنظامیان در زمان جنگ.
کنوانسیونهای لاهه
اجلاسهای بینالمللی صلح در سالهای ۱۸۹۹، ۱۹۰۷ و ۱۹۵۴ در لاهه (هلند) برگزار و قوانینی درباره:
- قوانین نبرد و تسلیحات
- حقوق مالکیت
- وظایف کشورهای بیطرف
- حفاظت از اموال فرهنگی
وضع شد. کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه بهطور ویژه به حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ پرداخت.
اصول اساسی در قوانین جنگ
آغاز جنگ
- استفاده از راهکارهای صلحآمیز مانند میانجیگری، کمیته تحقیق و داوری پیش از آغاز نبرد.
- جنگ باید با اعلام رسمی یا اولتیماتوم آغاز شود. حمله غافلگیرانه غیرقانونی است.
قوانین نبرد و تسلیحات
- سوءاستفاده از پرچم سفید (نشانه تسلیم) ممنوع.
- کشتن یا آسیب به افراد تسلیم شده یا بیدفاع ممنوع.
- حمله به بیمارستانها و اماکن غیرنظامی ممنوع.
- استفاده از پرچم یا نشان دشمن یا صلیب سرخ برای فریب ممنوع.
- تخریب یا غارت اموال فرهنگی، علمی یا خیریه ممنوع مگر برای اهداف نظامی ضروری.
- ممنوعیت سلاحهای شیمیایی و بیولوژیک (از ۱۸۹۹ و ۱۹۲۵، تثبیت شده در پروتکلهای بعدی).
- ممنوعیت نسلکشی بر اساس پیمان ۱۹۴۸.
حفاظت از مجروحان و بیماران
- هر سرباز غیرقابل جنگ هدف محسوب نمیشود و باید درمان شود، فارغ از ملیت.
- رفتار انسانی بدون تبعیض نژادی، مذهبی، جنسیتی یا اقتصادی.
- جمعآوری و دفن محترمانه کشتهشدگان، اطلاعرسانی به خانوادهها و بازگرداندن اموال شخصی.
- کارکنان پزشکی و کشیشها حفاظت ویژه دارند (مشروط به عدم حمل سلاح).
رفتار با اسیران جنگی (POW)
- اسیران تحت مسئولیت کشورِ اسیرکننده هستند، نه فرد یا یگان.
- تا روشن شدن وضعیت، اسیر باید مطابق مقررات POW رفتار شود.
- منع شکنجه، تحقیر، آزمایشهای بیولوژیک یا خشونت.
- دسترسی به درمان، آب، غذا، سرپناه، ارتباط با خانواده، و آزادی مذهبی.
- ممنوعیت نمایش تصویری یا ویدیویی اسیران زخمی به عموم.
- کار اجباری بهعنوان تنبیه برای افسران ممنوع، برای سربازان محدود و طبق قوانین مجاز.
- اگر اسیر موفق به فرار شود و دوباره دستگیر شود، برای فرار قبلی مجازات نمیشود.
حفاظت از غیرنظامیان
- ممنوعیت حمله یا استفاده از غیرنظامیان بهعنوان سپر انسانی.
- ایجاد مناطق امن با علامت صلیب سرخ برای گروههای آسیبپذیر (کودکان، زنان باردار، سالمندان).
- ممنوعیت بازداشت یا تبعید غیرنظامیان مگر برای امنیت، با فراهمکردن امکان بازگشت پس از جنگ.
- ممنوعیت کار اجباری در امور نظامی علیه کشور خود.
- حفظ ارتباط خانوادهها حتی در زمان اشغال، مگر بهدلیل امنیت.
- ممنوعیت ورود شهروندان کشور اشغالگر به سرزمین اشغالی بهعنوان مهاجر.
حفاظت از میراث فرهنگی
- آثار تاریخی، هنری، علمی و معماری، سایتهای باستانی، کتابخانهها و موزهها ممنوع از تخریب یا استفاده نظامی.
- استفاده از نماد مثلثی ویژه برای شناسایی اموال فرهنگی محافظتشده.
- ممنوعیت صادرات یا استفاده بهعنوان غرامت جنگی.
- دولتها در زمان صلح موظف به آمادهسازی حفاظت در صورت جنگ.
پیگرد و مجازات
- قوانین بر نیروهای مسلح کشورهای عضو، و همچنین شبهنظامیان یا داوطلبانی که شرایط خاص را رعایت کنند، اعمال میشود.
- مجازاتها شامل محاکمه عادلانه، حبس، و جبران خسارت هستند.
- محاکم بینالمللی مانند دادگاه بینالمللی لاهه (ICJ) و دادگاه جنایی بینالمللی (ICC) برای رسیدگی به نقض این قوانین فعالند.
نمونهها:
- محاکم نورنبرگ (Nuremberg Trials) برای جنایات جنگی نازیها: ۳ تبرئه، ۸ حبس، ۱۱ اعدام.
- دادگاه جنایی یوگسلاوی سابق (ICTY) از ۱۹۹۱ تاکنون: بیش از ۱۰۰ اتهام، احکام حبس ۵ تا ۵۰ سال.
