نقد و بررسی سریال «East of Eden» (شرق بهشت)؛ میراث خانوادگی به نفرین تبدیل می‌شود

«شرق بهشت» یا «East of Eden» با نجات زنی زخمی آغاز می‌شود، اما پرسش اصلی آن درباره نجات‌پذیری انسان است. آیا کسی که خشونت دیده و خشونت ورزیده، می‌تواند از گذشته‌اش فاصله بگیرد؟ آیا فرزندان ناگزیرند شکست‌های والدین را تکرار کنند؟ مینی‌سریال هفت‌قسمتی نتفلیکس، اقتباس زویی کازان از رمان جان استاین‌بک، این پرسش‌ها را در قالب سرگذشت خانواده تراسک پی می‌گیرد. حاصل، درامی پرکشش و از نظر بصری چشمگیر است که میان شکوه حماسه خانوادگی و دشواری بیان اندیشه‌های اخلاقی، تعادلی ناپایدار اما جذاب پیدا می‌کند.

اهمیت این اقتباس تنها در گستردگی داستان نیست. زویی کازان، نوه الیا کازان، با اثری روبه‌رو شده که پیش‌تر به واسطه فیلم سال ۱۹۵۵ و حضور جیمز دین در حافظه سینمایی تثبیت شده است. فیلم عمدتا بخش پایانی رمان را روایت می‌کرد؛ سریال به نسل پیشین بازمی‌گردد و زمینه رقابت برادران را گسترش می‌دهد. این تفاوت، رابطه دو اقتباس را از بازسازی صرف فراتر می‌برد: نسخه تازه می‌خواهد نشان دهد رنجی که در یک نسل فوران می‌کند، چگونه در نسل‌های قبلی انباشته شده است.

آدام و چارلز تراسک زیر سلطه پدری بزرگ می‌شوند که محبت را با انضباط نظامی و ارزشمندی را با توانایی تحمل خشونت اشتباه گرفته است. ترجیح‌های متناقض او، میان دو پسر شکافی ایجاد می‌کند که حتی پس از مرگش پابرجا می‌ماند. سریال به‌درستی رقابت برادرانه را فقط محصول تفاوت خلق‌وخو نمی‌داند؛ پدر با توزیع نابرابر توجه، آن را ساخته است. میراث مشکوک مالی او نیز یادآوری می‌کند که ثروت خانوادگی و اعتبار اجتماعی لزوما پشتوانه‌ای پاک ندارند.

ورود کتی ایمز این تعادل شکننده را برهم می‌زند. آدام در زن زخمی فرصتی برای محبت و ساختن آینده می‌بیند، اما چارلز به چیزی بدگمان است که برادرش نمی‌خواهد ببیند. نکته مهم، برتری ساده بدبینی بر خوش‌بینی نیست. آدام کتی را در تصویری مطلوب جای می‌دهد و صدای واقعی او را کمتر می‌شنود. در نتیجه، مهربانی‌اش گاه به شکلی از انکار تبدیل می‌شود؛ انکاری که بعدها در رابطه با فرزندان نیز ادامه می‌یابد.

کتی دشوارترین آزمون «East of Eden» یا «شرق بهشت» است. شخصیتی که می‌توانست صرفا تجسم شر یا نمونه‌ای از زن اغواگر و ویرانگر باشد، اینجا گذشته، خواسته و منطق دفاعی پیدا می‌کند. سریال او را تبرئه نمی‌کند: فریب، قتل و ترک فرزندان همچنان انتخاب‌های او هستند. بااین‌حال، میان توضیح رفتار و توجیه آن فاصله می‌گذارد. جهان مردسالاری که بدن و آینده کتی را در اختیار می‌خواهد، زمینه خشونتش را روشن می‌کند، بی‌آنکه مسئولیت اعمالش را حذف کند.

• نخستین تصاویر «Bloodaxe» منتشر شد؛ بازگشت خالق «Vikings» به نبرد بر سر تاج‌وتخت نروژ

این بازخوانی همیشه ظریف نیست. گاهی ارائه پیشینه آسیب‌زا بیش از حد روشن می‌گوید چرا کتی چنین شده، حال آنکه بخش مهمی از قدرت شخصیت در ناشناختگی اوست. همچنین استقلال‌طلبی را نباید با بی‌رحمی یکی گرفت؛ کتی فقط زنی نیست که نقش همسر و مادر را نمی‌پذیرد، بلکه برای رسیدن به خواسته‌هایش دیگران را قربانی می‌کند. اقتباس زمانی دقیق‌تر است که این دو وجه را هم‌زمان نگه می‌دارد، نه وقتی یکی را توضیح آماده دیگری می‌سازد.

فلورنس پیو این تناقض را با اجرایی جسمانی و پرجزئیات زنده می‌کند. کتی برای هر موقعیت، حالت بدنی و چهره‌ای مناسب می‌سازد؛ آسیب‌پذیری‌اش می‌تواند واقعی باشد یا نقابی حساب‌شده. پیو تفاوت میان کنترل و فروپاشی را به حرکت‌های کوچک منتقل می‌کند، به‌ویژه هنگامی که الکل مهار شخصیت را سست می‌کند. ترسناک‌ترین لحظه‌ها لزوما هنگام دروغ گفتن نیستند؛ گاهی صداقت بی‌پرده کتی، وقتی بی‌اعتنایی خود به دیگران را آشکار می‌کند، از هر فریبی هولناک‌تر است.

رابطه او با فی، مدیر روسپی‌خانه با بازی مارتا پلیمپتون، از غنی‌ترین بخش‌های مجموعه است. اینجا کتی با مهربانی زنی روبه‌رو می‌شود که رابطه‌اش صرفا بر سلطه مردانه استوار نیست. بنابراین رفتار بعدی او را نمی‌توان تنها واکنش به مردان آزارگر دانست. حضور آسیب‌پذیر پلیمپتون، هزینه انسانی جاه‌طلبی کتی را ملموس می‌کند. این خط داستانی همچنین نشان می‌دهد چگونه عاطفه، اعتماد و مالکیت می‌توانند در رابطه‌ای ظاهرا حمایتگر به ابزار معامله تبدیل شوند.

در سوی دیگر، کریستوفر ابوت با آدامی روبه‌روست که انفعال، بخش بزرگی از هویت او را می‌سازد. بازی اندوهگینش با وضعیت شخصیت هماهنگ است، اما تکرار این حالت، دامنه عاطفی او را محدود می‌کند. مایک فایست در نقش چارلز، با آمیزه خشم، حسادت و نیاز به محبت، حضوری زنده‌تر دارد. سهم محدود چارلز در ادامه داستان، این عدم توازن را تشدید می‌کند؛ شخصیتی که ظرفیت فراوانی دارد، پیش از آنکه کاملا پرداخت شود از مرکز روایت کنار می‌رود.

لی، با بازی هون لی، مهم‌ترین وزنه مقابل این تیرگی است. او تنها مراقب خانه و کودکان نیست؛ کسی است که خیرخواهی را با صراحت و مسئولیت همراه می‌کند. تغییر شیوه سخن گفتنش در برابر سفیدپوستان نیز نشان می‌دهد هویت اجتماعی چگونه زیر فشار پیش‌داوری ساخته می‌شود. گسترش داستان او، انسانیت شخصیتی را آشکار می‌کند که می‌توانست در نقش خدمتکار وفادار محبوس بماند. لی با داشتن خواسته‌ها و رنج‌های مستقل، به مرکز اخلاقی مجموعه تبدیل می‌شود.

گفت‌وگوهای لی و ساموئل همیلتون، با حضور گرم کیران هایندز، فرصت تنفس داستان‌اند. آن‌ها الگویی از مردانگی ارائه می‌دهند که بر مراقبت، شنیدن و پذیرش خطا بنا شده، نه فرمان دادن. بااین‌حال، حذف بخش بزرگی از سرگذشت خانواده همیلتون هزینه دارد. جهان اجتماعی رمان کوچک‌تر می‌شود و ساموئل گاهی بیشتر واسطه پیشبرد زندگی آدام است تا شخصیتی با زندگی مستقل. سریال عمق کتی را افزایش داده، اما بخشی از وسعت حماسه را در مقابل از دست داده است.

با رسیدن داستان به کال و آرون، تکرار رقابت برای محبت پدر معنای اصلی خود را پیدا می‌کند. جوزف زادا در نقش کال، کشمکش میان حسادت و میل به خوب بودن را باورپذیر می‌سازد، بدون آنکه اجرای جیمز دین را تقلید کند. آرون، با بازی جو اندرز، بیشتر به تصویری آرمانی وابسته است؛ تصویری که تحمل حقیقت را دشوار می‌کند. بااین‌حال، ورود دیرهنگام این نسل و شتاب رویدادها باعث می‌شود برخی دگرگونی‌ها بیشتر فهمیده شوند تا از نظر عاطفی تجربه شوند.

مفهوم «تیمشل» در «شرق بهشت» یا «East of Eden» پاسخ پیشنهادی به این چرخه است. تعبیر «می‌توانی» در جهان داستان، امکان غلبه بر گناه را جایگزین محکومیت موروثی می‌کند؛ هرچند نباید کاربرد ادبی استاین‌بک را ترجمه‌ای قطعی از واژه عبری دانست. اهمیت آن، آزادی همراه با مسئولیت است. کال ممکن است به دیگران آسیب بزند، اما این خطا تمام هویت او را تعیین نمی‌کند. بخشش نیز در این منطق، پاک کردن گذشته نیست؛ باز گذاشتن راه آینده است.

کارگردانی گارث دیویس و لور دو کلرمون تونر، با چشم‌اندازهای وسیع، معماری دوره و قاب‌بندی درگاه‌ها، برای این اندیشه‌ها صورتی دیداری می‌سازد. طبیعت پهناور در برابر تنگنای عاطفی شخصیت‌ها قرار می‌گیرد و موسیقی لورا کارپمن پیوند بخش‌های پراکنده را تقویت می‌کند. بااین‌حال، زیبایی تصویر همیشه جای خالی زمان لازم برای رشد روابط را پر نمی‌کند. «East of Eden» یا «شرق بهشت» اقتباسی ارزشمند و نابرابر است: در بازی پیو و هون لی می‌درخشد، اما در حفظ وزن همه نسل‌ها کم می‌آورد. دستاوردش آن است که شر را توضیح‌ناپذیر و نیکی را بی‌زحمت نشان نمی‌دهد.

الهام افشار – فرامدیا