چرا برای دور کردن بدشانسی «به چوب میزنیم»؟
از باورهای پاگانی و ارواح درختان تا روانشناسی خرافه؛ ریشههای یک رفتار آشنا برای طلب خوششانسی
وقتی درباره خوششانسی خودتان یا خوششانسی یکی از نزدیکانتان حرف میزنید، ممکن است ناخودآگاه با بند انگشتانتان به نزدیکترین میز، در، صندلی یا هر تکه چوبی ضربه بزنید. برای بعضی از ما، این رفتار آنقدر عمیق در عادتهای روزمره جا افتاده که حتی فراموش کردهایم چرا انجامش میدهیم. گاهی هم فقط میگوییم: «بزنم به چوب» یا در انگلیسی «Knock on Wood»، بیآنکه واقعاً به چیزی ضربه بزنیم.
اما چرا ضربه زدن به چوب باید ربطی به خوششانسی داشته باشد؟ پاسخ این پرسش ترکیبی است از روانشناسی، آیینهای کهن، باور به ارواح، سنتهای مسیحی و رفتارهای خرافیای که هنوز در فرهنگهای مختلف زندهاند.
روانشناسی پشت ضربه زدن به چوب
ما انسانها گاهی آیینها یا رفتارهایی تکراری انجام میدهیم، چون امیدواریم این کارها از ما در برابر بدشانسی محافظت کنند یا یک نحسی یا بدیُمنی را خنثی کنند. این رفتارها در روانشناسی میتوانند نوعی رفتار اجتنابی یا آیین خرافی برای مقابله با اضطراب تلقی شوند.
در یک مطالعه که در سال ۲۰۱۳ در دانشگاه شیکاگو (University of Chicago) انجام شد، پژوهشگران الگویی جالب در رفتار افراد مشاهده کردند. در این آزمایش، شرکتکنندگان پس از آنکه با گفتن جملههایی مثل «من هرگز تصادف نخواهم کرد» بهنوعی سرنوشت را به چالش میکشیدند، یکی از چند کار زیر را انجام میدادند:
- به چوب ضربه میزدند؛
- توپی را پرتاب میکردند؛
- توپ را در دست نگه میداشتند و کاری نمیکردند.
پرتاب توپ، برخلاف ضربه زدن به چوب، خرافه خاصی همراه خود نداشت. با این حال، پژوهشگران دریافتند افرادی که پس از گفتن جملههای «وسوسهکننده سرنوشت» کاری انجام میدادند ــ چه ضربه زدن به چوب و چه پرتاب توپ ــ نسبت به کسانی که فقط توپ را نگه داشتند و کاری نکردند، بیشتر احساس میکردند از بدشانسی دور شدهاند.
به بیان ساده، خود «انجام دادن یک عمل» به افراد حس کنترل میدهد؛ گویی با یک حرکت فیزیکی میتوانند بداقبالی احتمالی را از خود دور کنند.
چرا چوب؟
حالا پرسش اصلی این است: اگر عمل کردن میتواند حس دور کردن بدشانسی بدهد، چرا دقیقاً چوب؟ چرا به فلز ضربه نمیزنیم؟ چرا آهن را لمس نمیکنیم؟ چرا به دیوار گچی مشت نمیزنیم؟
پاسخ احتمالاً به آیینهای پاگانی یا چندخدایی باستانی (Pagan Rituals) بازمیگردد.
پاگانها باور داشتند که درختان محل زندگی پریان، ارواح و موجودات رازآلود دیگر هستند. بهویژه سلتیها (Celts) اعتقاد داشتند درختان قدرتمند و جادوییاند و تعامل با آنها نوعی ارتباط مستقیم با ارواح ساکن در درون درخت فراهم میکند.
درختان در آیینها و مراسم کهن نقشی بسیار مهم داشتند. پاگانها اغلب از درختان در مراسم قربانی انسانی استفاده میکردند. همچنین در هر روستا، درختی مقدس انتخاب میشد و شاخهها یا تکههای بریدهشده از آن برای دور کردن ارواح شیطانی یا ارواح بد (Evil Spirits) به کار میرفت.
حتی کاشتن گونههای خاصی از درختان در اطراف خانهها نیز راهی برای دعوت از ارواح خوب دانسته میشد؛ ارواحی که قرار بود از خانوادههای داخل خانه محافظت کنند.
در چنین باوری، ضربه زدن به درخت یا لمس کردن آن راهی بود برای درخواست خوششانسی از ارواح نیکخواهی که در درخت زندگی میکردند. همچنین تصور میشد این کار میتواند ارواح بد را منحرف یا گیج کند. ضربه دوم نیز بهنوعی معنای «تشکر» داشت؛ یعنی ابتدا درخواست یاری، سپس سپاسگزاری.
تغییر معنا در سنت مسیحی
بعدها مسیحیان این آیین کهن را با باورهای خود سازگار کردند. در سنت مسیحی، ضربه زدن به چوب با چوب صلیب مرتبط شد؛ یعنی همان چوبی که در باور مسیحیان نماد رنج و نجات است. به این ترتیب، ضربه زدن یا لمس کردن چوب بهنوعی درخواست محافظت از خدا معنا شد.
در بریتانیا، مردم معمولاً بهجای «Knock on Wood» عبارت «Touch Wood» را به کار میبرند، یعنی «چوب را لمس کن». معنا اما همان است: دور کردن بدشانسی و حفظ خوشاقبالی.
این عبارت و رفتار در حدود سال ۱۸۵۰، پس از اشارهای در مجله Notes and Queries، بهعنوان نمادی از خوششانسی شناخته و رایجتر شد.
راههای دیگر برای دور کردن ارواح بد و بدشانسی
ضربه زدن به چوب تنها راهی نیست که فرهنگهای مختلف برای دفع بدشانسی یا نگه داشتن خوششانسی به کار بردهاند. در بسیاری از جوامع، رفتارهای خرافی دیگری نیز وجود دارد که هدفشان دور کردن ارواح بد یا جلوگیری از بداقبالی است.
۱. تف کردن
در برخی فرهنگها، تف کردن از روی شانه پس از گفتن یک جمله مثبت یا بیان یک آرزو، راهی برای جلوگیری از بدشانسی یا دور کردن ارواح بد دانسته میشود. در این باور، اگر کسی زیادی از خوششانسی یا امید خود حرف بزند، ممکن است بدیُمنی را جذب کند؛ بنابراین تف کردن نوعی حرکت محافظتی است.
۲. پاشیدن نمک
یکی دیگر از آیینهای رایج، پاشیدن مقدار کمی نمک از روی شانه است. این کار در بعضی فرهنگها راهی برای جلوگیری از بدشانسی تلقی میشود.
اما نکته جالب اینجاست که ریختن نمک روی زمین، خود میتواند بدشگون دانسته شود. برخی فرهنگها باور دارند اگر نمک را بریزید، ارواح بد را درست به آستانه خانه خود دعوت کردهاید. بنابراین پاشیدن نمک از روی شانه میتواند تلاشی برای جبران همین بدیُمنی باشد.
۳. همراه داشتن شبدر چهاربرگ
پیدا کردن شبدر چهاربرگ (Four-Leaf Clover) در بسیاری از فرهنگها نشانه خوششانسی است. همراه داشتن آن نیز راهی برای محافظت در برابر بدشانسی دانسته میشود.
شبدر معمولی معمولاً سه برگ دارد، بنابراین پیدا کردن نمونهای چهاربرگ کمیاب است و همین کمیابی باعث شده در ذهن مردم با اقبال خوش پیوند بخورد.
۴. ضربدر کردن انگشتان
یکی از سادهترین و رایجترین رفتارهای خرافی، ضربدر کردن انگشتان (Crossing Fingers) است. مردم این حرکت را برای آرزوی خوششانسی یا درخواست محافظت در برابر بدشانسی انجام میدهند.
مزیت این روش این است که برخلاف پاشیدن نمک، تف کردن یا پیدا کردن شبدر چهاربرگ، به هیچ وسیلهای نیاز ندارد. نه نمک لازم دارید، نه بزاق، نه گیاه شبدر؛ فقط کافی است انگشتانتان را روی هم بگذارید.
در نهایت، ضربه زدن به چوب یا گفتن «بزنم به چوب» رفتاری ساده و روزمره به نظر میرسد، اما پشت آن تاریخ و روانشناسی پیچیدهای نهفته است. از نگاه روانشناسی، این کار به ما حس کنترل میدهد؛ گویی با انجام یک حرکت فیزیکی میتوانیم بدشانسی را از خود دور کنیم. از نگاه تاریخی، ریشه آن به باورهای پاگانی درباره ارواح ساکن درختان، آیینهای سلتی، درختان مقدس و بعدها تفسیر مسیحیِ چوب صلیب بازمیگردد.
در نهایت، چه واقعاً به خرافات باور داشته باشیم و چه نه، «Knock on Wood» یا «Touch Wood» نمونهای جذاب از این است که چگونه انسانها برای مقابله با اضطراب، سرنوشت و ناشناختهها، آیینهای کوچک و نمادین میسازند؛ آیینهایی که گاهی قرنها دوام میآورند.
