افسانه راپونزل را تقریباً همه میشناسند: دختری جوان در برجی بلند زندانی است و شاهزاده برای رسیدن به او، از موهای بلندش بالا میرود. نسخهای که امروز بیش از همه شناخته میشود، در سال ۱۸۱۲ در مجموعه قصههای برادران گریم منتشر شد. اما پرسش جالب اینجاست: آیا ممکن است این داستان اروپایی، ریشه یا شباهتی با یک روایت قدیمی عثمانی درباره قلعه آیدوس در نزدیکی استانبول داشته باشد؟
روایت آیدوس چیست؟
قلعه آیدوس / Aydos Kalesi در بخش آسیایی استانبول امروزی، در محدوده سلطانبیلی قرار دارد. این قلعه در دوره بیزانس اهمیت دفاعی داشت و در مسیر گسترش عثمانیها در آناتولی شمالغربی قرار گرفته بود.
بر اساس روایتهای تاریخی و افسانهای عثمانی، در حدود سال ۱۳۲۸ یا ۱۳۲۹ میلادی، هنگام محاصره قلعه آیدوس، دختر تکفور یا فرمانروای بیزانسی قلعه عاشق یکی از جنگجویان عثمانی، معمولاً با نام عبدالرحمان غازی، میشود. در برخی روایتها، او پیشتر خوابی میبیند و پس از آن به این جنگجو دل میبندد.
طبق نسخه مشهور داستان، دختر از بالای دیوار یا برج قلعه راهی برای ورود جنگجو فراهم میکند. در روایت عامیانه، او موهای بلند خود را پایین میاندازد و جنگجو با کمک آن بالا میرود. سپس دروازه قلعه گشوده میشود و آیدوس به دست عثمانیها میافتد.
این داستان در حافظه محلی و روایتهای عثمانی جایگاه ویژهای دارد و گاهی از آن بهعنوان یکی از عاشقانهترین افسانههای دوره نخست عثمانی یاد میشود.
شباهت با راپونزل از کجاست؟
شباهت میان دو روایت کاملاً چشمگیر است:
- دختری در ارتفاع، برج یا قلعه قرار دارد؛
- مردی از بیرون به او میرسد؛
- موهای بلند دختر نقش راه دسترسی را بازی میکند؛
- داستان با عشق، خطر و عبور از مانع همراه است.
از نظر زمانی هم روایت آیدوس، اگر به فتح قلعه در قرن چهاردهم مربوط باشد، چند قرن پیش از انتشار نسخه مشهور راپونزل توسط برادران گریم قرار میگیرد. همین موضوع باعث شده برخی بپرسند: آیا راپونزل از افسانه آیدوس الهام گرفته است؟
اما پاسخ قطعی ساده نیست
با وجود شباهتها، نمیتوان با اطمینان گفت برادران گریم داستان را از روایت آیدوس گرفتهاند. دلیلش این است که قصه راپونزل پیش از نسخه گریم نیز در سنت اروپایی وجود داشته است.
برادران گریم نسخه خود را در سال ۱۸۱۲ منتشر کردند، اما آنها از روایتهای قدیمیتر استفاده کرده بودند. یکی از منابع مهم، داستان Rapunzel نوشته فریدریش شولتس در سال ۱۷۹۰ بود. آن هم از داستان فرانسوی Persinette نوشته شارلوت-رز دو کومون دو لا فورس در سال ۱۶۹۸ تأثیر گرفته بود. حتی پیش از آن، در ایتالیا داستانی به نام Petrosinella در مجموعه قصههای جامباتیستا بازیله در سال ۱۶۳۴ منتشر شده بود.
یعنی راپونزل فقط محصول تخیل برادران گریم نبود؛ بخشی از یک سنت طولانیتر اروپایی بود.
یک موتیف جهانی در قصهها
در مطالعات فولکلور، داستانهایی از این نوع معمولاً ذیل الگوی ATU 310؛ The Maiden in the Tower یا «دختر محبوس در برج» بررسی میشوند. این یعنی موضوع دختری که در برج یا مکان مرتفعی زندانی است و مردی برای رسیدن به او از راهی غیرمعمول کمک میگیرد، فقط به یک فرهنگ خاص محدود نیست.
چنین موتیفهایی میتوانند در فرهنگهای مختلف، مستقل از هم شکل بگیرند یا از راه تجارت، جنگ، مهاجرت، ترجمه و روایت شفاهی میان سرزمینها جابهجا شوند. عثمانی و اروپا نیز قرنها با یکدیگر در تماس سیاسی، نظامی و فرهنگی بودند؛ بنابراین امکان تأثیرگذاری متقابل وجود دارد، اما اثبات آن نیاز به سند تاریخی مستقیم دارد.
آیا برادران گریم از آیدوس خبر داشتند؟
تا امروز سند قطعی و پذیرفتهشدهای وجود ندارد که نشان دهد برادران گریم مستقیماً با روایت آیدوس آشنا بودهاند یا داستان را از آن گرفتهاند. آنها بیشتر قصههای خود را از منابع شفاهی و مکتوب اروپایی گردآوری و بازنویسی کردند.
بنابراین، شباهت آیدوس و راپونزل بسیار جذاب است، اما از نظر علمی بهتر است آن را شباهت فولکلوریک یا امکان تأثیر غیرمستقیم فرهنگی بدانیم، نه یک الهام قطعی و ثابتشده.
در نهایت، افسانه آیدوس و داستان راپونزل هر دو تصویری فراموشنشدنی دارند: دختری با موهای بلند، مردی عاشق، و دیوار یا برجی که باید از آن عبور کرد. روایت آیدوس از نظر تاریخی به قرن چهاردهم نسبت داده میشود و از نسخه مشهور راپونزل قدیمیتر است؛ اما راپونزل نیز ریشههایی عمیق در سنت قصهگویی اروپایی دارد.
پس پاسخ دقیق این است: ممکن است میان این روایتها ارتباط فرهنگی یا شباهت ریشهای وجود داشته باشد، اما مدرک قطعی برای اینکه راپونزل مستقیماً از داستان آیدوس عثمانی الهام گرفته باشد، در دست نیست.
