«بوگونیا» (Bugonia)؛ گروگان‌گیری حقیقت در اتاقک پارانویای مدرن یورگوس لانتیموس

یورگوس لانتیموس، کارگردان یونانی صاحب سبک، پس از موج موفقیت‌های «انواع مهربانی» و «بیچارگان»، این بار با فیلم «بوگونیا» (Bugonia) سراغ بازسازی جسورانه‌ای از فیلم کره‌ای «نجات سیاره سبز!» رفته است. اما در این اقتباس، به جای سیرک خشونت و شوک صرف، شاهد اثری هستیم که طنز سیاه، کمدی موقعیت، وحشت روان‌شناختی و نقد اجتماعی را در هم می‌آمیزد و در قالب یک گروگان‌گیری عجیب، بحران‌های زیست‌محیطی، سرمایه‌داری و حتی توان ذهنی بشر معاصر را به چالش می‌کشد.

در مرکز قصه، تدی (جسی پلمونز) قرار دارد؛ زنبورداری منزوی و نظریه‌پرداز توطئه که با وسواس نسبت به فروپاشی کلونی‌های زنبور و فاجعه زیست‌محیطی، زندگی‌اش را میان کندوها و اتاقکی آکنده از ورقه‌های فویل می‌گذراند. تدی معتقد است که مدیرعامل شرکت داروسازی «آکسلث» – میشل فولر (اما استون) – در واقع یک بیگانه فضایی است که مأموریت دارد زمین را نابود کند. با کمک پسرعموی ساده‌دلش دان (آیدن دلبیس)، او میشل را می‌رباید و به پناهگاه خود می‌آورد تا او را مجبور کند «نیروی مهاجم» را از زمین فرا بخواند.

در این میان، گذشته تدی نیز آشکار می‌شود: مادرش پس از مصرف داروی آزمایشی شرکت آکسلث به کما رفته و همین امر انتقام شخصی او را با توهمات آخرالزمانی ترکیب می‌کند. نقشه گروگان‌گیری، با شکنجه‌هایی عجیب و شکننده که گاه با طنز سیاه آمیخته‌اند (مانند شکنجه با ترانه‌ای از گرین‌دی)، به کمدی-تراژدی مدرنی بدل می‌شود که در آن مرز بین جنون و آگاهی، خیرخواهی و خشونت، روزبه‌روز مبهم‌تر می‌گردد.

لانتیموس در «بوگونیا» همچون آثار قبلی‌اش، جهان را با نگاهی بی‌رحمانه و تا حدی بی‌احساس می‌کاود. اما اینجا، به‌جای لنزهای ماهی‌چشم و میزانسن‌های اغراق‌آمیز، با فضایی بسته، مینی‌مال و فرمی شبیه به یک تئاتر کابوس‌وار روبه‌رو هستیم. فیلم با بهره‌گیری از فیلمنامه ویل تریسی (نویسنده «وراثت» و «منو») به نقد ساختارهای سرمایه‌داری، بحران اعتماد اجتماعی و ناتوانی فردی در مواجهه با قدرت می‌پردازد، اما همیشه با چاشنی شوخ‌طبعی تلخ و طنز ضدقهرمانانه.

فیلمبرداری رابی رایان، فضای آپارتمان تدی را به پناهگاهی متروک و کلوزآپ‌های پراضطراب بدل می‌کند و موسیقی متن، از پاپ تا راک و قطعات عجیب، عمق دیوانگی فضا را بیشتر می‌سازد. لانتیموس در سکانس‌هایی مثل حمله پلیس یا شکنجه میشل، با فاصله‌گذاری برشتی و حرکت دوربین سرد، تماشاگر را همزمان دچار وحشت و خنده عصبی می‌کند.

جسی پلمونز در نقشی متفاوت از آثار قبلی‌اش، تدی را به مردی مرزی میان پیام‌آوری و بیمار روانی بدل می‌کند؛ مردی که هم می‌توان به او ترحم کرد، هم از او ترسید. اجرای او، ترکیبی از جنون و اندوه، طنز و تهدید است.
اما استون در نقش میشل، بار دیگر توانایی خود در ایفای شخصیت‌های چندلایه را به رخ می‌کشد: مدیرعاملی که هم قربانی است، هم شاید خود مهاجم. استون با شجاعت، حتی موهایش را جلوی دوربین می‌تراشد و در بازی با گروگان‌گیران، گاه همدلی و گاه تهدید را منتقل می‌کند.
آیدن دلبیس در نقش دان، نقش مکملی خنده‌دار و همزمان غم‌انگیز ایفا می‌کند؛ مردی که نه توان مقاومت دارد، نه قدرت تشخیص حقیقت را.

«بوگونیا» فراتر از یک گروگان‌گیری دیوانه‌وار است؛ فیلم با زبانی استعاری، به بحران زیست‌محیطی (فروپاشی زنبورها)، بی‌اعتباری سیستم‌های درمانی و دارویی، و پوچی مبارزه فردی در برابر غول‌های قدرت می‌پردازد. لانتیموس هیچ طرفی را مطلقاً حق یا باطل نمی‌داند؛ تدی همزمان قربانی و شکنجه‌گر است، میشل هم ستمگر و هم مظلوم. فیلم، با طنز گزنده، نشان می‌دهد که سازوکارهای اعتراضی عصر جدید، اغلب به همان اندازه که ساختار قدرت فاسد است، ناکارآمد و حتی خطرناک‌اند.

در پایان، همه تلاش‌ها برای تغییر، در حلقه‌ای از بیهودگی و شکست تکرار می‌شوند؛ پایانی که یادآور فضای پوچ‌گرایانه «پس از خواندن بسوزان» برادران کوئن است.

نقاط قوت

• بازی‌های برجسته جسی پلمونز و اما استون
• فیلمنامه هوشمندانه و طنز سیاه معاصر
• فضاسازی بسته و مینی‌مال اما پرتنش
• نقد اجتماعی چندلایه بر سرمایه‌داری، اکتیویسم و بی‌اعتمادی اجتماعی
• جسارت لانتیموس در ترکیب کمدی و وحشت روان‌شناختی

نقاط ضعف

• طول بیش از حد (دو ساعت) که گاه به تکرار و کندی می‌انجامد
• در برخی لحظات، تمرکز روی نمادگرایی و استعاره‌ها به بهای پیشبرد روایت
• شخصیت‌های فرعی کم‌پرداخت و نبود پیچیدگی در برخی خطوط داستانی

نهایتا، «بوگونیا» اثری است که به‌واسطه فرم بسته، بازی‌های چشمگیر و لحن تلخ و طنزآمیزش، مخاطب را در اتاقکی از جنون، تردید و بحران اجتماعی حبس می‌کند. لانتیموس در این فیلم، هم به ریشه‌های تاریک خود بازمی‌گردد، هم با نقدی هوشمندانه و شوخ‌طبع به‌روز، بحران‌های عصر معاصر را به چالش می‌کشد. هرچند فیلم گاهی قربانی تکرار و اطاله می‌شود، اما جسارت فرمی و نگاه بی‌رحمانه‌اش به حقیقت، آن را به یکی از آثار بحث‌برانگیز و ارزشمند امسال بدل می‌کند.