دریای اژه چگونه شکل گرفت؟ داستان خشکی‌هایی که زیر آب رفتند
دریای اژه با جزیره‌های پراکنده و آب‌های آبی‌رنگش، امروز میان یونان و ترکیه گسترده شده است. اما این منظره همیشه به شکل امروزی وجود نداشت. اگر می‌توانستیم میلیون‌ها سال به عقب برگردیم، در بخش‌هایی از این پهنه آبی، کوهستان‌ها، دره‌ها و خشکی‌هایی می‌دیدیم که بعدها تغییر شکل دادند یا زیر آب رفتند.
بااین‌حال، اژه در یک حادثه ناگهانی پدید نیامد. شکل‌گیری آن، داستانی طولانی از حرکت صفحه‌های زمین، کشیده‌شدن پوسته، فرونشست حوضه‌ها و تغییر سطح آب دریا است؛ فرایندهایی که هنوز هم ادامه دارند.
پیش از دریای اژه، چه چیزی در این منطقه بود؟
بخش‌هایی از منطقه‌ای که امروز دریای اژه را در بر می‌گیرد، در گذشته زمین‌شناختی خشکی بوده‌اند. در توصیف این سرزمین‌های قدیمی، گاهی از نام «اژه‌اید» یا Aegeis استفاده می‌شود؛ اما نباید آن را قاره‌ای مستقل یا خشکی‌ای یکپارچه دانست که ناگهان غرق شده باشد.
در مقیاس میلیون‌ها سال، جغرافیای این منطقه بارها تغییر کرده است. بعضی نواحی بالاتر آمده‌اند، بعضی پایین رفته‌اند و مرز میان خشکی و دریا جابه‌جا شده است. بنابراین، توصیف‌هایی مثل «دریای اژه زمانی وجود نداشت» تنها با یک توضیح مهم دقیق می‌شود: اژه به شکل امروزی‌اش وجود نداشت و بخش‌هایی از بستر کنونی آن، زمانی خشکی بودند.
زمین چگونه جا برای دریا باز کرد؟
اژه در یکی از مناطق فعال زمین‌ساختی جهان قرار دارد. در جنوب این منطقه، سنگ‌کره اقیانوسیِ وابسته به صفحه آفریقا، در امتداد سامانه فرورانش هلنی به زیر منطقه اژه فرو می‌رود.
در کنار این فرورانش، عقب‌نشینی بخش فرورونده و حرکت بلوک‌های پوسته، به کشیده‌شدن پوسته در منطقه اژه کمک کرده‌اند. وقتی پوسته کشیده می‌شود، گسل‌ها می‌توانند بخش‌هایی از زمین را نسبت به بخش‌های مجاور پایین ببرند و حوضه‌های تازه ایجاد کنند.
به زبان ساده، زمین فقط «ترک نخورد»؛ در طول زمان، بخش‌هایی از آن کش آمدند، نازک شدند و فرونشستند. این دگرگونی‌ها، طی میلیون‌ها سال، در شکل‌گیری حوضه‌های دریای اژه نقش داشتند.
آب مدیترانه به‌تدریج نواحی پایین‌افتاده و متصل به دریا را پوشاند. این اتفاق الزاماً ورود آب از یک شکاف بزرگ نبود؛ بیشتر، تغییر آرام و پیچیده مرز آب و خشکی در منطقه‌ای بود که خودش هم پیوسته تغییر می‌کرد.
بالا آمدن آب چه نقشی داشت؟
حرکت پوسته، تنها عامل شکل‌گیری منظره امروز نبود. نوسان سطح آب دریا در دوره‌های یخبندان و پس از آن نیز خط ساحلی و ارتباط میان جزیره‌ها و خشکی‌های اطراف را تغییر داد.
در اوج آخرین دوره یخبندان، حدود ۲۰ هزار سال پیش، سطح متوسط جهانی دریا تقریباً ۱۲۰ تا ۱۳۰ متر پایین‌تر از امروز بود؛ زیرا حجم زیادی از آب زمین در یخچال‌های بزرگ ذخیره شده بود.
با گرم‌شدن اقلیم و ذوب‌شدن یخ‌ها، سطح دریا بالا آمد. در نتیجه، بخش‌هایی از دشت‌های ساحلی و نواحی کم‌عمق اژه زیر آب رفتند و بعضی خشکی‌هایی که به هم متصل بودند، از یکدیگر جدا شدند.
اما یک تفاوت مهم وجود دارد: این افزایش سطح آب، دریای اژه را از صفر ایجاد نکرد؛ شکل سواحل، جزیره‌ها و ارتباط میان خشکی‌ها را تغییر داد. حوضه‌های اصلی این دریا، سابقه‌ای بسیار قدیمی‌تر دارند.
آیا جزیره‌های اژه همان قله‌های کوه‌های غرق‌شده‌اند؟
برای بعضی جزیره‌ها، این تصویر تا حدی درست است: ارتفاعاتی که بخش‌های پایین‌تر پیرامونشان زیر آب رفته و خودشان بالای سطح دریا باقی مانده‌اند. همین تصویر، تماشای جزیره‌های اژه را جذاب‌تر می‌کند؛ انگار از یک چشم‌انداز قدیمی، تنها بلندی‌هایش پیداست.
بااین‌حال، همه جزیره‌های اژه منشأ یکسانی ندارند. برخی از ارتفاعات پوسته‌اند که بر اثر حرکت گسل‌ها و تغییر سطح آب از اطراف خود جدا شده‌اند؛ برخی دیگر نیز تاریخچه آتشفشانی دارند.
سانتورینی نمونه شناخته‌شده‌ای از جزیره‌های آتشفشانی منطقه است. شکل امروزی آن با فعالیت آتشفشانی و فروریختن بخش مرکزی سامانه آتشفشان ارتباط دارد، نه صرفاً غرق‌شدن دامنه‌های یک کوه قدیمی.
پس تعبیر «قله‌های کوهستانی باقی‌مانده از یک سرزمین غرق‌شده»، تصویری زیباست، اما توضیح کامل همه جزیره‌های اژه نیست.
آیا دریای اژه هنوز تغییر می‌کند؟
بله. حرکت صفحه‌ها، فعالیت گسل‌ها و فرایندهای آتشفشانی در این منطقه متوقف نشده‌اند. زمین‌لرزه‌های یونان، غرب ترکیه و پهنه اژه، نشانه‌هایی از همین پویایی زمین‌شناختی هستند.
در آینده نیز حرکت پوسته و تغییر سطح دریا می‌توانند شکل بعضی سواحل و نواحی کم‌ارتفاع را دگرگون کنند. البته این به معنای غرق‌شدن ناگهانی همه جزیره‌ها یا امکان پیش‌بینی دقیق زمان چنین تغییراتی نیست. بسیاری از تحولات زمین‌شناختی در بازه‌هایی رخ می‌دهند که بسیار طولانی‌تر از عمر انسان‌اند.
دریای اژه، در واقع، یک منظره تمام‌شده نیست؛ قابی از داستانی است که هنوز ادامه دارد. پشت آرامش آب و زیبایی جزیره‌هایش، زمینی قرار دارد که میلیون‌ها سال است در حرکت است.
