از «گلادیاتور» تا ارکان اوعور؛ پیوندی شنیدنی با دودوک جیوان گاسپاریان

گاهی ارتباط میان دو اثر، نه در نام آهنگسازان، بلکه در صدای سازی پنهان شده است؛ صدایی که کافی است چند لحظه بشنویم تا حس دوری، فقدان و دلتنگی را به یاد بیاوریم. پیوند موسیقی «گلادیاتور» (Gladiator) با ارکان اوعور، موسیقی‌دان ترکیه‌ای، نیز از همین جنس است: هر دو به دودوک جیوان گاسپاریان می‌رسند.

گاسپاریان از شناخته‌شده‌ترین نوازندگان دودوک در جهان بود؛ هنرمندی که صدای این ساز ارمنی را به گوش مخاطبانی فراتر از زادگاهش رساند. حضور او در موسیقی «گلادیاتور» و سپس همکاری‌اش با ارکان اوعور در آلبوم «فواد»، فرصتی است برای شنیدن یک ساز در دو فضای متفاوت: یکی در دل حماسه‌ای سینمایی و دیگری در گفت‌وگویی صمیمی میان دو موسیقی‌دان.

دودوک؛ صدایی برای آنچه ماکسیموس از دست داده است

موسیقی فیلم «گلادیاتور»، ساخته ریدلی اسکات و محصول سال ۲۰۰۰، حاصل همکاری هانس زیمر و لیزا جرارد است. این موسیقی فقط قرار نیست عظمت روم، نبردها و شکوه تصاویر را همراهی کند؛ بخش مهمی از تاثیر آن، از همراه‌شدن با اندوه ماکسیموس می‌آید: مردی که در میان خشونت و هیاهو، خاطره خانه و خانواده‌اش را با خود حمل می‌کند.

دودوک گاسپاریان به این وجه عاطفی فیلم عمق می‌دهد. صدای نرم، نفس‌آلود و اندوهگین ساز، در تضاد با بخش‌های پرحجم ارکستر قرار می‌گیرد؛ گویی پشت میدان نبرد، هنوز صدای زندگی ازدست‌رفته‌ای شنیده می‌شود.

می‌توان انتخاب این ساز را از همین زاویه فهمید: در برابر شکوه بیرونی روم، دودوک به جهان درونی شخصیت نزدیک می‌شود. البته تاثیر موسیقی «گلادیاتور» حاصل مجموعه‌ای از عناصر است؛ از آهنگسازی و تنظیم تا آواز متمایز لیزا جرارد. گاسپاریان یکی از صداهای مهم این مجموعه است، نه تنها خالق لحظه‌های ماندگار آن.

یک سال بعد؛ همکاری گاسپاریان با ارکان اوعور

در سال ۲۰۰۱، یک سال پس از اکران «گلادیاتور»، جیوان گاسپاریان و ارکان اوعور (Erkan Oğur) آلبوم مشترک «فواد» (Fuad) را منتشر کردند.

اوعور که از چهره‌های مهم موسیقی ترکیه و از پیشگامان گیتار بدون پرده به شمار می‌رود، در این همکاری با نوازنده‌ای همراه شد که سازش ظرفیت چشمگیری برای بیان ظرافت‌های ملودیک دارد. حاصل، برخورد دو زبان موسیقایی است که به‌جای رقابت، برای شنیدن یکدیگر جا باز می‌کنند.

اگر در «گلادیاتور» صدای دودوک در خدمت تصویر، شخصیت و روایت قرار دارد، در «فواد» فرصت بیشتری پیدا می‌کنیم تا آن را در مرکز یک تجربه شنیداری دنبال کنیم. اینجا دیگر خبری از میدان نبرد و شکوه امپراتوری نیست؛ موسیقی می‌تواند با مکث‌ها و جمله‌هایش، بی‌واسطه‌تر با شنونده ارتباط بگیرد.

برای کسی که نخستین بار دودوک را با «گلادیاتور» شناخته، شنیدن این آلبوم می‌تواند شبیه پیدا کردن ادامه یک گفت‌وگوی قدیمی باشد؛ همان رنگ صوتی آشنا، اما این بار در فضایی دیگر.

آیا ارکان اوعور در موسیقی «گلادیاتور» نقشی داشت؟

این پیوند را باید دقیق تعریف کرد: ارتباط مورد بحث، حضور جیوان گاسپاریان در هر دو پروژه است، نه همکاری ارکان اوعور در ساخت موسیقی «گلادیاتور».

همچنین نمی‌توان بدون گفت هانس زیمر آلبوم «فواد» را شنیده یا از آن تاثیر گرفته است. آلبوم در سال ۲۰۰۱ منتشر شد و فیلم در سال ۲۰۰۰ به نمایش درآمد؛ بنابراین، نسخه منتشرشده «فواد» نمی‌توانسته منبع الهام موسیقی فیلم نخست باشد. اینکه زیمر بعدها آن را شنیده باشد، امکان دارد.

واقعیت به‌اندازه کافی جذاب است و نیازی نیست مانند بسیاری از پیج‌های زرد به تحریف یا جعل حقایق رو آورد؛ نوازنده‌ای ارمنی، با صدای سازی ریشه‌دار، هم در یکی از مشهورترین موسیقی‌های سینمایی هالیوود حضور دارد و هم در آلبومی مشترک با یکی از موسیقی‌دانان برجسته ترکیه.

سازی محلی با زبانی فراتر از مرزها

دودوک، سازی بادی با زبانه دوتایی است که معمولاً بدنه آن را از چوب زردآلو می‌سازند. سنت «دودوک و موسیقی آن» در سال ۲۰۰۸ در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد؛ جایگاهی که اهمیت فرهنگی این ساز را، فراتر از کاربردهای سینمایی‌اش، یادآوری می‌کند.

اما برای ارتباط گرفتن با صدای آن، لازم نیست تاریخش را بدانیم. گاهی یک جمله کوتاه موسیقایی کافی است تا چیزی در ما تکان بخورد.

از «گلادیاتور» تا «فواد»، نقطه اتصال همین‌جاست: صدای گاسپاریان در دو اثر متفاوت، یادآوری می‌کند که موسیقی برای روایت دلتنگی، همیشه به کلمات نیاز ندارد.