راز ژنتیکی یک گور ۵۵۰۰ ساله فاش شد

دانشمندان با بررسی دندان‌ها و استخوان‌های به‌جامانده از یک گورستان ۵۵۰۰ ساله، موفق شدند یک معمای ژنتیکی قدیمی را حل کنند؛ معمایی که به روابط خانوادگی یکی از آخرین گروه‌های «شکارچی‌–گردآورنده خالص» (Hunter-Gatherers) در اروپا مربوط می‌شد.

برای سال‌ها تصور می‌شد بقایای یک زن و دو کودک خردسال که در یک گور عصر سنگ دفن شده بودند، مربوط به «مادر و دو فرزندش» است. اما پژوهش جدیدی که با استفاده از دی‌ان‌ای باستانی انجام شده، نشان می‌دهد این فرض نادرست بوده است.

کشف جدید در جزیره گوتلند سوئد

این تحقیق که در نشریه علمی Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences منتشر شده، توسط تیمی به سرپرستی پژوهشگران دانشگاه اوپسالا (Uppsala University) انجام شده است. پژوهشگران DNA باستانی استخراج‌شده از دندان‌ها و استخوان‌های کشف‌شده در محوطه معروف آیویده (Aivide) در جزیره گوتلند (Gotland) سوئد را تحلیل کردند.

هلنا مالمستروم (Helena Malmström)، باستان‌ژنتیک‌دان (Archaeogeneticist) و رهبر این مطالعه، در بیانیه‌ای گفت: «نتایج به‌طرز شگفت‌آوری نشان داد بسیاری از افرادی که کنار هم دفن شده‌اند، خویشاوندان درجه دوم یا سوم بوده‌اند، نه خویشاوندان درجه یک. این موضوع نشان می‌دهد آن‌ها شناخت دقیقی از تبار خانوادگی خود داشتند و روابط فراتر از خانواده هسته‌ای نقش مهمی در جامعه‌شان ایفا می‌کرد.»

جامعه‌ای متفاوت از کشاورزان اروپا

ساکنان آیویده شکارچی‌–گردآورندگانی بودند که معیشتشان بر شکار فُک و ماهیگیری استوار بود و از نظر ژنتیکی، از جوامع رو به گسترش کشاورزی در سایر نقاط اروپا متمایز باقی مانده بودند.

در گورستان این جامعه، در مجموع ۸۵ قبر شناسایی شده که ۸ قبر آن‌ها شامل بیش از یک فرد است. پژوهشگران برای درک روابط خانوادگی، بر روی چهار قبر مشترک تمرکز کردند و DNA افراد دفن‌شده را استخراج و تحلیل کردند.

زن جوانی که مادر نبود

در یکی از این گورها، پیکر یک زن حدود ۲۰ ساله در کنار دو کودک—یک کودک ۴ ساله در یک سمت و یک کودک ۱.۵ ساله در سمت دیگر—یافت شد.

نتایج DNA نشان داد این دو کودک (یک پسر و یک دختر) خواهر و برادر تنی بوده‌اند، اما زن جوان مادر آن‌ها نبوده است. بر اساس تحلیل ژنتیکی، او به احتمال زیاد عمه کودکان یا شاید خواهر ناتنی آن‌ها بوده است؛ موضوعی که باورهای پیشین باستان‌شناسان را به چالش کشید.

کمبود مطالعات خویشاوندی در جوامع شکارچی‌–گردآورنده

تیینا ماتتیلا (Tiina Mattila)، که رهبری تحلیل‌های ژنتیکی را بر عهده داشت، توضیح داد: «از آنجا که حفظ‌شدن گورهای شکارچی‌–گردآورنده امری نادر است، مطالعات مربوط به خویشاوندی در این فرهنگ‌ها بسیار محدود و اغلب در مقیاس کوچک انجام شده‌اند.»

پدر و دختر، پسرعموها و خویشاوندان دور

در قبر دوم، یک دختر خردسال در کنار یک مرد بالغ دفن شده بود که به نظر می‌رسد جسد او بعداً به این قبر منتقل شده است. DNA نشان داد این دو پدر و دختر بوده‌اند.

در قبر سوم، دو کودک—یک پسر و یک دختر—یافت شدند که بررسی ژنتیکی نشان داد آن‌ها خویشاوند درجه سوم بوده‌اند؛ به احتمال زیاد پسرعمو و دخترعمو (یا دخترخاله).

در قبر چهارم نیز یک دختر و یک زن جوان دفن شده بودند که آن‌ها هم خویشاوند درجه سوم بودند و احتمالاً یا دخترعمو/پسرعمو یا عمه‌بزرگ و خواهرزاده محسوب می‌شدند.

اهمیت خانواده گسترده در عصر سنگ

پژوهشگران در بیانیه‌ای تأکید کردند: «نتایج DNA نشان می‌دهد مردم این محوطه درک دقیقی از روابط خانوادگی خود داشته‌اند و خویشاوندان گسترده نقش مهم و معناداری در جامعه آن‌ها ایفا می‌کرده‌اند.»

نخستین مطالعه از این نوع در اسکاندیناوی

پل والین (Paul Wallin)، استاد باستان‌شناسی و متخصص این گورستان، اعلام کرد این پژوهش دیدگاه تازه‌ای درباره سازمان اجتماعی در عصر سنگ ارائه می‌دهد و نخستین مطالعه‌ای است که با استفاده از روش‌های باستان‌ژنتیکی (Archaeogenetics)، روابط خانوادگی شکارچی‌–گردآورندگان نوسنگی (Neolithic) اسکاندیناوی را بررسی می‌کند.

پژوهشگران قصد دارند بقایای بیش از ۷۰ فرد دیگر از این محوطه را نیز بررسی کنند تا بتوانند روایت کامل‌تری از ساختار اجتماعی و آیین‌های تدفین این جامعه باستانی به دست آورند.

چرا خویشاوندی در گذشته مهم است؟

نویسندگان مقاله در پایان تأکید می‌کنند: «روابط خویشاوندی در جوامع گذشته می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره پویایی‌های اجتماعی یک جمعیت ارائه دهد. داده‌های ژنتیکی به‌دست‌آمده از بقایای انسانی پیشاتاریخی، در کنار شواهد باستان‌شناسی، به ما کمک می‌کند عواملی را که جوامع باستانی را شکل داده‌اند، بهتر درک کنیم.»

این مطالعه نشان می‌دهد که حتی ۵۵۰۰ سال پیش، انسان‌ها ساختارهای اجتماعی پیچیده و درک عمیقی از پیوندهای خانوادگی داشته‌اند؛ دانشی که امروزه با کمک علم ژنتیک دوباره آشکار شده است.