روایتی جذاب در تاریخ عامه وجود دارد که ناپلئون بناپارت، امپراتور فرانسه، و سلطان محمود دوم، پادشاه اصلاحگر عثمانی، را از مسیری عجیب به هم مرتبط میکند؛ روایتی که پای دو زن را به میان میکشد: ژوزفین دو بوآرنه، همسر ناپلئون، و نقشدل سلطان (Nakşidil Sultan)، مادر سلطان محمود دوم.
بر اساس این داستان مشهور، دو دختر جوان که با یکدیگر نسبت خویشاوندی داشتند، روزی در فرانسه یا در روایتهایی دیگر در مارتینیک، نزد فالگیری میروند. فالگیر به آنها میگوید: «یکی از شما ملکه غرب خواهد شد و دیگری ملکه شرق.» سالها بعد، یکی از آنها، ژوزفین، با ناپلئون ازدواج کرد و در سال ۱۸۰۴ به امپراتریس فرانسه تبدیل شد. اما سرنوشت دختر دوم، طبق افسانه، بسیار عجیبتر بود.
نقشدل سلطان که بود؟
در نسخه معروف این روایت، دختر دوم با شخصیتی به نام امه دو بوک دو ریوری (Aimée du Buc de Rivéry) یکی دانسته میشود؛ دختری فرانسویتبار از خانوادهای اشرافی در مارتینیک که گفته میشود با ژوزفین نسبت خانوادگی داشته است. طبق افسانه، او در جوانی در مسیر سفر دریایی گرفتار دزدان دریایی شد و سرانجام به دربار عثمانی رسید. در کاخ عثمانی نام او به نقشدل تغییر کرد و بعدها به یکی از زنان مهم حرمسرای عثمانی تبدیل شد.
نقشدل سلطان در تاریخ عثمانی بهعنوان همسر سلطان عبدالحمید اول و مادر سلطان محمود دوم شناخته میشود. محمود دوم در ۲۰ ژوئیه ۱۷۸۵ متولد شد و در سال ۱۸۰۸ به سلطنت رسید. با به قدرت رسیدن او، نقشدل نیز عنوان مهم والده سلطان را به دست آورد؛ عنوانی که به مادر سلطان عثمانی داده میشد و معمولاً جایگاهی بسیار اثرگذار در ساختار قدرت دربار داشت.
روایت نجات محمود دوم؛ واقعیت یا افسانه؟
در داستانهای رایج، گفته میشود نقشدل در یکی از خطرناکترین لحظات تاریخ عثمانی، جان پسرش محمود را نجات داد. این ماجرا به آشوبهای سال ۱۸۰۸ مربوط میشود؛ زمانی که پس از خلع سلطان سلیم سوم و کشمکشهای سیاسی در کاخ، جان محمود نیز در خطر قرار گرفت.
با این حال، در منابع تاریخی، مشهورترین روایت نجات محمود دوم بیشتر به شخصیتی به نام جوری کالفا یا جوریه کالفا (Cevri Kalfa) نسبت داده میشود؛ زنی از کارکنان کاخ که گفته میشود هنگام حمله مأموران، با پاشیدن خاکستر یا ایجاد مانع، فرصت فرار محمود را فراهم کرد. بنابراین نقش مستقیم نقشدل در این نجات، قطعی نیست و بیشتر در روایتهای افسانهای و عامهپسند پررنگ شده است.
آیا نقشدل واقعاً خویشاوند ژوزفین بود؟
اینجاست که افسانه از تاریخ فاصله میگیرد. بسیاری از تاریخپژوهان درباره یکی دانستن نقشدل سلطان با امه دو بوک دو ریوری تردید جدی دارند. دلیل اصلی، ناسازگاریهای زمانی و کمبود اسناد معتبر است.
برای نمونه، محمود دوم در سال ۱۷۸۵ متولد شد؛ یعنی مادر او باید پیش از این تاریخ در دربار عثمانی حضور داشته باشد. اما در روایت مربوط به امه دو بوک دو ریوری، زمان ناپدید شدن او معمولاً اواخر دهه ۱۷۸۰، بهویژه حدود ۱۷۸۸، ذکر میشود؛ تاریخی که با تولد محمود دوم همخوانی ندارد. همین اختلاف زمانی باعث شده بسیاری از پژوهشگران این روایت را بیشتر یک افسانه رمانتیک تاریخی بدانند تا واقعیتی اثباتشده.
در منابع جدیتر درباره نقشدل سلطان، درباره اصل و نسب او روایتهای متفاوتی وجود دارد. برخی او را دارای ریشهای قفقازی یا گرجی دانستهاند، نه فرانسوی. با این حال، افسانه فرانسوی بودن او در قرن نوزدهم و پس از آن بسیار محبوب شد؛ بهویژه چون پیوندی خیالانگیز میان دو جهان سیاسی بزرگ، یعنی فرانسه ناپلئونی و امپراتوری عثمانی، ایجاد میکرد.
چرا این داستان تا امروز جذاب مانده است؟
افسانه خویشاوندی ژوزفین و نقشدل، فقط یک داستان خانوادگی نیست؛ بلکه ترکیبی از چند عنصر جذاب تاریخی است: دربارهای پررمزوراز، سفرهای دریایی، دزدان دریایی، زنان قدرتمند، پیشگویی و صعود دو زن به رأس دو امپراتوری بزرگ.
از یک سو، ژوزفین از طریق ازدواج با ناپلئون به امپراتریس فرانسه تبدیل شد. از سوی دیگر، نقشدل بهعنوان مادر محمود دوم، در دورهای حساس از تاریخ عثمانی جایگاه والده سلطان را به دست آورد. محمود دوم بعدها به یکی از مهمترین پادشاهان اصلاحگر عثمانی تبدیل شد؛ سلطانی که در سال ۱۸۲۶ با انحلال سپاه ینیچری، یکی از بزرگترین تحولات نظامی و سیاسی عثمانی را رقم زد.
همین همزمانیها و شباهتهای نمادین باعث شده این داستان، حتی اگر از نظر تاریخی قطعی نباشد، همچنان در کتابها، مقالهها و روایتهای عامهپسند زنده بماند.
واقعیت تاریخی در برابر افسانه
| موضوع | روایت مشهور | نگاه تاریخی محتاطانه |
|---|---|---|
| نسبت نقشدل و ژوزفین | دخترخاله یا خویشاوند نزدیک بودند | سند قطعی و پذیرفتهشده وجود ندارد |
| هویت نقشدل | همان Aimée du Buc de Rivéry بود | بسیاری از پژوهشگران این را افسانه میدانند |
| ورود به عثمانی | اسارت به دست دزدان دریایی و انتقال به حرمسرا | از نظر اسنادی اثبات نشده است |
| نجات محمود دوم | نقشدل پسرش را پنهان و نجات داد | روایت مشهورتر، نقش Cevri Kalfa را برجسته میکند |
| ارتباط ناپلئون و محمود دوم | از طریق دو زن خویشاوند به هم وصل میشوند | بیشتر روایت افسانهای است تا واقعیت قطعی |
داستان خویشاوندی ژوزفین، همسر ناپلئون، و نقشدل سلطان، مادر سلطان محمود دوم، یکی از آن روایتهایی است که مرز میان تاریخ و افسانه را محو میکند. شواهد معتبر تاریخی این پیوند را تأیید نمیکنند و بسیاری از پژوهشگران آن را افسانهای جذاب میدانند؛ اما همین داستان نشان میدهد تاریخ فقط مجموعهای از تاریخها و اسناد خشک نیست. گاهی شایعهها، روایتهای شفاهی و خیال جمعی هم میتوانند چهرهای ماندگار از گذشته بسازند.
