ویم وندرس: فیلمسازان نباید مثل سیاستمداران فکر کنند؛ سینما پادزهر است
رئیس هیئت داوران برلیناله که با اظهارنظری درباره سیاست جنجالساز شده بود، در ونیز توضیح داد منظورش دوری سینما از مسائل اجتماعی نبوده، بلکه تأکید بر تفاوت بنیادین نگاه هنرمند و سیاستمدار بوده است.
ویم وندرس، فیلمساز سرشناس آلمانی، بار دیگر به حاشیهای بازگشت که در جشنواره فیلم برلین امسال به راه افتاد؛ اما اینبار در ونیز تلاش کرد سوءبرداشتها را روشنتر کند. او میگوید سینما نهتنها نمیتواند از جهان پیرامونش جدا باشد، بلکه با تکیه بر همدلی، درست در نقطه مقابل منطق سیاسیِ بیعاطفه قرار میگیرد.
ماجرا از نشست افتتاحیه برلیناله در فوریه آغاز شد؛ جایی که وندرس، در مقام رئیس هیئت داوران، گفته بود فیلمسازان «باید از سیاست دور بمانند». این جمله خیلی زود به یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات جشنواره بدل شد و تقریباً در هر نشست خبری، از بازیگران و کارگردانان درباره سیاست، جنگ غزه و یورشهای اداره مهاجرت و گمرک آمریکا (ICE) پرسش میشد.
دامنه واکنشها آنقدر گسترده شد که آرونداتی روی، نویسنده هندی، در اعتراض از حضور در جشنواره انصراف داد و تریشیا تاتل، مدیر برلیناله، ناچار شد بیانیهای درباره این جنجال منتشر کند.
وندرس که برای معرفی مستند تازهاش «From Inside Out — The Architecture of Peter Zumthor» در جشنواره ونیز حضور دارد، روز یکشنبه در نشست خبری فیلمش گفت همچنان بر حرف اصلی خود ایستاده، هرچند میپذیرد که میتوانست منظورش را شفافتر بیان کند. او با تیشرتی که روی آن عبارت «Imagine Peace» (صلح را تصور کن) نوشته شده بود، توضیح داد: «آنچه گفتم این بود که ما فیلمسازها نقطه مقابل سیاستمدارها هستیم؛ چون همدلی داریم. سیاست بدون همدلی کار میکند. حرفم همین بود.»
کارگردان «Wings of Desire» ادامه داد که فیلمسازان با ذهنیت سیاستمداران کار نمیکنند. به گفته او، هنرمند به دنبال فهم آدمها و تغییر وضعیتهاست، در حالی که سیاست اغلب سازوکارهای موجود را تثبیت میکند. وندرس گفت: «ما با چارچوب فکری آدمهای همدل کار میکنیم. ما دنبال تغییر هستیم، اما سیاست به دنبال تأیید و حفظ چیزی است که وجود دارد.»
او تأکید کرد بخش «دوری از سیاست» به شکلی نادرست از حرفهایش برجسته شده است: «اینطور نقل شد که من گفتهام باید از سیاست دور بمانیم؛ اما چنین چیزی نگفتم و امروز هم همان حرف را میزنم. چارچوب فیلمسازان با ذهنیت سیاستمداران فرق دارد و ما نباید با آن ذهنیت عمل کنیم. قواعد ما متفاوت است. ما خلافِ آن سازوکار عمل میکنیم؛ ما پادزهر هستیم.»
اظهارات وندرس در ونیز، بحث قدیمی درباره نسبت سینما و سیاست را دوباره به مرکز توجه آورد. مگی جیلنهال، رئیس هیئت داوران جشنواره ونیز، پیشتر در نشست افتتاحیه جشنواره موضعی متفاوت اما همراستا با اهمیت همدلی گرفته بود. او گفته بود فیلمها «اساساً و انکارناپذیر سیاسیاند.»
جیلنهال در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان در بحبوحه وضعیت اضطراری جهان درباره فیلمها سخن گفت، گفت: «فکر میکنم پاسخ به همدلی مربوط است. سینما روزنهای باز میکند تا بتوانیم همدلی را در درون خودمان پیدا کنیم.»
شاید اختلاف واقعی میان وندرس و منتقدانش، کمتر از آن چیزی باشد که تیترهای جنجالی نشان دادند. او سینما را ابزار تبلیغات یا بازی در زمین قدرت نمیبیند، اما همزمان بر توان آن برای دیدن انسانها، شنیدن صداهای فراموششده و تغییر نگاهها پافشاری میکند. در جهانی که سیاست گاه آدمها را به آمار و موضعگیری تقلیل میدهد، سینما میتواند با روایت یک زندگی، یک چهره و یک رنج، همان چیزی را بازگرداند که وندرس از آن بهعنوان پادزهر یاد میکند: همدلی.
